Дәрістер
КIРIСПЕ                                                                                                                            2                                                                                                
1 ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫСТЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИАЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

1.1 Девиантты мінез-құлықтың даму классификациясы, тенденциялары мен  
      түсініктері                                                                                                                   5                                                                                                    
1.2 Девиантты мiнез-құлыққа әлеуметтік зерттеудің объектісі ретінде                 16
1.3 Девиантты мінез-құлықтың технологиясы                                                            20
1.4 Қазіргі қоғамдағы  әлеуметтенудің негiзгi                                                             
     заңдылықтары мен жалпы сипаты                                                                           22

 2 ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ДЕВЯНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТАҒЫ АДАМДАРМЕН ЖҮРГІЗІЛЕТІН ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫСТЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.1 Қазақстан Республикасындағы қараусыз қалған балалар мен жасөспірімдермен 
     жүргізілетін әлеуметтік жұмыстар                                                                          30
2.2  Қазақстандағы құқық бұзушылықты, деликвентті мінез-құлықты әлеуметтік 
     жұмыстағы объектісі ретінде қарастыру жолдары                                                36

3 ДЕВИАНТТЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚҚА БЕЙІМ ТОПТАРМЕН НАҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫС ШАРАЛАРЫ

3.1 Қоғамдағы жезөкшелік әдеттермен әлеуметтік жұмыстардың ерекшеліктері  48
3.2 Суицид өзін өзі өлтірушілік мәселесіне байланысты жүргізілетін әлеуметтік 
     жұмысты жетілдіру                                                                                                   55

ҚОРЫТЫНДЫ                                                                                                             59

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР                                                                       62

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі.
Девианттық мiнез-құлықтың әлеуметтiк алғышарттарының барлығының себептерi, ол Қазақстан Республикасындағы өндiрiстiк қатынастағы адамдардың теңдiгi мен материалдық жағдайларындағы теңсiздiгi арасындағы қарама қайшылық бар. Сонымен қатар Қазақстан Республикасындағы экономиканың әлсiз дамуы объективтiлiгi мен тұтыну заттарындағы теңсiздiк мәселесi жастардың өзiндік материалдық жағдайларымен қанағатсыздық танытуының бiр ден-бiр себептерi, және қоғамнан алатын жақсылықтары өздерiнiң қажеттiлiктерiн әртүрлi жолдармен қанағаттандыруға белсендi ете түседi. 
Әсiресе қазiргi кезде жастардың үлкен-үлкен қалаларда,ауылдық жерлерде тұратын басым көпшiлiгi үшiн кейiнгi кезде рухани қажеттiлiктердi қанағаттандыру мәселесiнiң әлеуметтiк әдiлдiгiнiң жоқтығы жанға бататын жағдай. Көптеген қалаларда немесе ауылдарда тiптi кинотеатрлар және мәдениет үйлерi жоқ. Сонымен қатар олардың тұрғындарының негiзiгi бөлiгiн жастар құрайды. Әрине бұндай аймақтарда девианттық мiнез құлықтың деңгейi республикамен салыстырғанда өте жоғары болып саналады. 
Бiрнеше әлеуметтiк мәселелердi бiз кейiнге қалдырамыз, оларды “қалдықты үйлесiм” дейдi, яғни ондай мәселелердi бiз күн тәртiбiнде бiрiншi орынға қоймағандығынан олар әсiресе бiздiң жастарымыздың өмiрiнен көрiнiс табатын жағдайлар болғандықтан, және жас қыздар мен жiгiттердiң санасынан орын тебетiндiктен жастар арасындағы әлеуметтiк әдiлдiк мәселесiнiң шиеленiсуiне алып келдi.
Девианттық мiнез-құлықтың дамуына арнайы бiр қоғамдағы әлеуметтiк шындықтың бұзылуы, негiзгi демократиялық принциптердiң бұзылуы, экономикалық реформаларды жүргiзгенде кеткен қателер нәтижесiнде осы жастар арасындағы қиындықтардың пайда болуына алып келедi.
Жоғарыда айтылған мәселелердiң барлығы социологиялық зерттеудiң актуалдылығының негiзiн ашуға көмектеседi, оның мақсаты жастар арасындағы девианттық мiнез-құлық социологиясының теориялық және эксперименталдық аспектiлерiнде қарастырылуы болып табылады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Девиантты мінез-құлық және сондай жастармен жұмыс жүргізу тақырыбы шетелдік ғалымдар тарапынан мол зерттелген. Олардың аттарын тізіп шығудың өзіне көп уақыт кетеді. Ал, отандық ғалымдарымызға келетін болсақ, аталған тақырып бойынша еңбектер санаулы. Олардың көпшілігі ғылыми мақала түрінде ғана. 
Джаманбалаева Ш.Е., Казымбетова Д.К. еңбектерінде Қазақстандағы девианттық мінез-құлық, осындай жастармен жұмыс жүргізу жайы, жалпы проблемалары қарастырылған. Жастармен әлеуметтік жұмыс жүргізу мәселесін арнайы зерттеу нысанына айналдырған еңбектер жоқтың қасы деуге болады. Сондықтан да осы тақырыптың дипломдық жұмыс объектісіне айналып отыруы кездейсоқтық емес әрі өте зәру болып табылады.
Тақырыптың мақсаты отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектеріндегі жетекші ойларға, статистикалық деректерге, әлеуметтік зерттеулер мәліметтеріне сүйене отырып, Қазақстандағы девиантты мінез-құлықты жастармен әлеуметтік жұмыс жүргізу барысына ой жүгірту, басым бағыттары мен өзекті мәселелерін айқындау, әлеуметтік жұмыс жүргізудің тың технологияларын ұсыну.
Осы мақсаттарға сәйкес магистрлік зерттеу жұмысы келесi міндеттерді алдына қойған:
	девианттық мiнез-құлықты анықтаудың әдiстемелiк және теориялық үйлесiмдерiн қарастыру және айқындау;
	девианттық мiнез құлықтың негiзi мен маңызын әлеуметтiк құбылыс ретiнде ашу;
	девианттық мiнез-құлықты зерттеген қазақстандық және ресей  социологтарының еңбектерiн негiзге ала отырып, девианттық мiнез-құлықтарының әлеуметтiк детерминанттарына салыстырмалы талдау жасау және зерттеу жүргiзу. 
Зерттеу объектiсi - Девиантты мінез-құлықты әлеуметтiк нормалардан ауытқу құбылыс.
Зерттеудiң пәнi ретiнде Қазақстандағы девианттық мiнез-құлықтың түрлерi болып табылады.
Зерттеу жұмысының қолданбалық маңызы. Дипломдық жұмыс девианттық мінез-құлықты, осындай ауытқыған жастардың әлеуметтік мәселелерін, олардың саяси бағдарын, олармен әлеуметтік жұмыс жүргізу жайын қазіргі заман талабына сай, жаңаша көзқараспен зерттеген еңбектердің қатарын толықтыра түседі. Зерттеу жұмысындағы деректер мен қорытындыларды девиантты жастармен әлеуметтік жұмыс жүргізу тарихы, мемлекеттік жастар саясаты жүйесі, жастар социологиясы, сондай-ақ осы тақырыпта жазылатын болашақ диссертациялық жұмыстарда пайдалануға болады.
Жұмыстың теориялық негiзi ретiнде Э. Дюркгеймнiң (әлеуметтiк дезорганизация теориясы), Р. Мертонның (аномия теориясы), М. Вебердiң (әлеуметтiк iс-әрекет теориясы) еңбектерi қарастырылды. Жұмыстың теориялық көздерi ретiнде Я.И. Гилинскиидiң, А. Коэннiң, В.Н. Кудрявцевтiң, Н. Смэлзердiң, П. Сорокиннiң, Д. Пискаревтiң және т.б. идеялары; сол сияқты Қазақстандық оқымыстылардың еңбектерi – Жаманбалаева Ш.Е., Д.К. Қазымбетованың идеялары қолданылды.
Жұмыстың құрылысы жағынан: кiрiспе, үш бөлiмнен, қорытынды, қолданылған әдебиеттер тiзiмi, және сілтемелерден тұрады.

1 ДЕВИАНТТЫҚ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫ ӘЛЕУМЕТТІК ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИАЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1 Девиантты мінез-құлық  әлеуметтік зерттеудің объектісі ретінде

        Социология шегiнде арнайы социологиялық теория пайда болды және қалыптасты – девианттық (ауытқитын) мiнез-құлық социологиясы. Әсiресе осындай атпен қырыққа жуық зерттеу комитеттерiнiң халықаралық социологиялық ассоциациялар жұмыс iстеуде. Оның қайнарының басында Эмиль Дюркгейм тұрды, арнайы ғылыми бағыт ретiнде тұрақты құрылуы ең алдымен Р. Мертонға, А. Коэнға, К. Томасқа және А. Знанецкийдiң еңбектерiмен көрiнедi, олар әлеуметтiк дезорганизациядағы универсалды процесстердi әлеуметтiк өзгерiстерiстердiң бөлiнбейтiн бөлшегi ретiнде қарастырды, Р. Феррис, Э. Тириакьян, Т. Шибутани және басқалары девианттық мiнез-құлықтың әртүрлi формаларын әлеуметтiк дезорганизация формалары ретiнде қарастырды.
Девианттық мiнез-құлық мәселелерi әлеуметтiк жанжал теориясының негiзiнде қарастырылады. А. Коэн әлеуметтiк топтарға нақты қауiптi оның ұйымшылыдығын қалыптастырып, топтық нормалардан оның мүшелерiнiң ауытқуын азайтады, және сонымен қатар ауытқитын мiнез-құлық жасайтын топтың мүшелерiне қатысты топтық репрессияға ұшырататындығы басым көрiнедi. Жанжал теориясына қатысты, әлеуметтiк жүйедегi мiнез-құлықтың мәдени бейнелерi ауытқитын мiнез құлық болып табылады, егер ол басқа мәдениеттiң құндылықтарына негiзделген болғанда. Девианттық ауытқитын мiнез- құлық теориясы арнайы социологиялық теория ретiнде құрылымдық функционализм теориясының аясында дамиды. Р. Мертон аномия теориясын қолдана отырып, девианттық мiнез-құлық теориясын мәдениеттiң жасайтын мақсаттарымен әлеуметтiк-ұйымдасқан оларға жету жолдарының құралдары арасындағы пайда болған келiспеушiлiктер деп түсiндiредi. Оның пiкiрiнше әртүрлi топтар үшiн бiркелкi емес мақсаттарға жетудiң ресми жолдары қоғамның ресми құрылымымен қамтамасыз етiледi, және осылардың функционалдық жетiспеушiлiктерi мақсатқа жету үшiн қолданатын бейресми құрылымдардың пайда болуына негiз болады.
Девианттылықты бағалау критериi бұқаралықтың  достастығына, “өзiне” және “басқаларға” деген бiрлiгiнен, бiр бiрiне келiсiмге келу мүмкiндiктерiнiң тудыруы өздерiнiң “мендiгiн" шектеу арқылы. Бұл жерде адамның қай шекте девианттық мiнез-құлықтағы екендiгiн анықтайтын шегараны анықтау қажет. Осы критериидiң негiзiнде жеке және қоғамдық қызығушылықтардың принциптерiнiң сәйкес келуi негiзделген. Бұл жерде менiң еркiндiгiм басқа адамның еркiндiгiмен шектеледi – бұл ең басты принцип, осыны бұзған адам, яғни девиант болып саналады. Сол үшiн де девианттық мiнез құлықтың ең негiзгi рационалды критериi ретiнде осы мiнез-құлықтың түрiнiң зияны мен қоғамдық пайдалылығын қарастырамыз.    
Бiрақта девианттық мiнез-құлықтың спецификалық критериiнiң бағасын анықтау, егер девиация әртүрлi дәуiрлерде тұрақты, жалпылығы бар, солар арқылы девианттық мiнез-құлықтың әртүрлi түрлерiн салыстыруға мүмкiндiк бередi.
Шындығында, қандай мiнез-құлық кез келген дәуiрде девианттық па әлде девианттық емес па соны анықтап алайық? Кез келген мiнез құлыққа баға беру оның басқа да мiнез құлықтармен салыстыруды мақсат етедi.
Девианттық мiнез-құлыққа баға беру критерiн анықтау бiр жақты емес, себебi бiздiң қоғамымызда қандай мiнез-құлықты девианттық деп айту, және оны ажырата бiлу өте қиын. Девиацияның әсiресе айқын көрiнетiн мысалдары ретiнде адамгершiлiктiң жоқтығын көрсететiн iс-әрекеттер, олар әрқашанда талқылауларға түсiп отырады, бiрақ бұл жерде оларға толықтай, нақты анықтама беру өте қиын. Бiрақ кiсi өлтiрудiң өзi арнай жағдайларда ақаталып жатады. Мысал ретiнде, алғашқы қауымдық кезеңде ашығу кезеңiнде кiсi өлтiрушiлiк талқыға түспейтiн, яғни ол жағдайдың қысымымен жасалған iс-әрекет деп түсiнген. Ол айып тағулардан босатылған, ол өндiрiстiк күштер қатайған кезден бастап, және қоғам материалдық жағдайларды жасай алатын кезеңнен бастап, яғни бала шағасын асырау үшiн, денсаулық үшiн неше күш керек соның барлығына есеп бере алатын болған кезеңнен бастап ол барлық жеңiлдiктерден болсады, яғни бiз үшiн қылмыс болып табылады. Бiз көрiп отырғанымыздай iс-әрекеттiң бағасы тарихтан берi заман өткен сайын өзгерiп отыруда, және олар әлеуметтiк-экономикалық себептермен ұлттық дәстүрлер мен, мәдениетпен өзгерiске ұшыраған құндылықтар қатар ажыратылады.
Көптеген жұмыстардың нәтижесiнде девианттық мiнез-құлық концепциясының позициясына деген сенiм күмәнға ұшыраған, оның негiзгi нүктесi - әлеуметтiк норма. Көптеген батыс зерттеушiлерi (Г. беккер, Д. Китсус, К. Эриксон, және т.б.) дамытқан теориялар былай дейдi: iс-әрекеттердi девианттық деп мойындау үшiн қоғамдағы әлеуметтiк топтардың қызығушылықтарымен анықталады. Бiрақта осындай қорытындылар тапсырмаларды жеңiлдетпейдi, себебi “билiк етушi” деген ұғымның өзi объективтi емес баға беруде, билiк ететiн топтардың өзiнiң жағдайларын ұсынады және азшылықтың мiнез-құлығының түрлерi, олардың дәстүрлерi мен салттарымен әлеуметтiк жағдайларымен санаспағандығынан барып туындайтын түсiнiктi девианттық деп айтуға болады. Бұл жерде шешушi маңызды сл мiнез құлықтың өзi емес, адамдардың оған деген қарам қатынасында болады. Аяуды бiлмейтiн қоғам тiптi қорғаусыз адамды да, тiптi адал, кiнәсiз адамды даттай алады, яғни оны девиант жасай алады [1;35б.]   Жоғарыда айтылған зерттеушiлер әлеуметтiк нормалардың қоғамдық топтардың қызығушылығына қарасты екендiгiн дұрыс аңғарғандығымен, бiрақ кейбiр жағдайларда аяқ астынан пайда болатын жадайлардың әсерiнен қоғамдық нормалардың құрылуы, сонымен қатар қоғамдық қатынастардың объективтi табиғатын естен шығарып алған, олар нормаларда көрiнетiн және сол сияқты мiнез-құлықтардан да көруге болады (одан ауытқуын), әлеуметтiк-экономикалық себептер мен осы да және басқа да құбылыстардың заңдылықтарын бұрмалаудың арқасында көрiнедi. 
Қазақстанда осындай мiнез-құлықтың элементтерi, мысалы, қылмыскерлiк,  iшiмгерлiк және алкоголизм, нашақорлық және суицид (өзiн өзi өлтiрушiлiк), көптеген ұзақ уақыттар бойы осыларға сәйкес келетiн пәндердiң аясында зерттелiп келдi: олар криминология, наркология және т.б. мен. Ал социологиялық зерттеулер 60-жылдардың соңы мен 70-жылдардың басындағы Я.И. Гилинскийдiң, В.С. Афанасьевтiң және тағы басқалардың еңбектерiнен көруге болады [2;266].
 Ал Қазақсанда осы мәселелердi кейiнгi жылдары ғана зерттей бастады. Девианттық социологияның дамуы мен институтционалдануына деген үлкен еңбектi академик В.Н. Кудрявцевке тиеселi [3;116].
Қазiргi кезеңдiк, отандық девианттық мiнез-құлық социологиясында Д.К. Қазымбетованың анықтауынша, девианттық мiнез-құлық дегенiмiз – адамдардың өмiр салтындағы жалпымен қабылданған нормалар мен моральға, құқықтық және басқа да әлеуметтiк нормаларға сәйкес келмейтiн, тұлғаға, әлеуметтiк топтарға немесе қоғамға зиян тигiзетiн (немесе пайда әкелетiн), қоғаммен қолдау табатын немесе тигiзiлген зияндары үшiн әлеуметтiк жауапкершiлiктер тартатын iс-әрекеттер, қимылдарды жатқызамыз. Ал деликвенттiк мiнез құлық дегенiмiз – күрделi заң бұзушылықты аңғартады, олар қылмыстық жауапкершiлiк тартуға апарып соғады. Девианттық мiнез- құлықтың деликвенттiк мiнез-құлықтан өзгешелiгi, девианттық мiнез-құлық деликвеннтiк мiнез-құлыққа қарағанда кеңiрек түсiнiк ретiнде танылады. Девианттық мiнез-құлық деликсенттi мiнез құлықты өзiнiң бiр бөлiгi ретiнде қарастырады. Девиация – нормалардың кез келген бұзушылықтарын айтамыз, ал деликвенттiк – ол тек қана қылмыстық жауапкершiлiктердi алып жүретiн мiнез-құлық актiлерiне жатады. Осы жұмыста автор девианттық мiнез- құлықтың критерилерiн анықтайды, олар оның әлеуметтiк маңыздылық критерииiн анықтап бере алады, осыған байланысты оларды қоғамдық пайдалылығына байланысты позитивтi немес негативтi және нейтралды деп бөлуге болады. Ауытқулардың осындай түрлерге бөлiнетiндiгiнен қарап негiзделген саясат құруға болады, ол практиканы профилактикаға бағыттап отырады және де барлық ауытқуларды жою емес тек қана негативтi ауытқуларды жоюға көмектеседi.  Девианттық мiнез-құлық теориясының зерттеуiне Ш.К Жаманбалаеваның диссертациясы көп үлесiн қосты, ол мынадай тақырыпта: “Девианттық мiнез-құлықтың әлеуметтiк мәселелерi” /4/ және оның монографиялары [4;319]. Бұл еңбектерде автор девианттық мiнез-құлық дегенiмiз – мiнез-құлық актiсi деп әдiлдiкпен айтады, ол адамдардың iс-әрекеттерi немесе өмiр салттары, арнай қоғамдағы қабылданған әлеуметтiк нормалар мен заңгерлік негiздегi салдарлы қоғамдық санкцияларды  бұзатын iс-әрекеттердi қарастырамыз. Берiлген анықтама бiрiншiден, осы мiнез-құлықтың барлық көрiнiстерiн қамтиды (iс-әрекет, өмiр салттары); екiншiден, ауытқуды тек ресми жағын ғана емес, сонымен қатар, айтылмаған әлеуметтiк нормалардағы бейресми ауытқитын мiнез құлық формаларын да қарастырады; үшiншiден санкцияның әртүрлi түрлерiн қамтиды, олар көбiнде өздерi девиацияға алып келедi – ол топтық ауытқудан, қоғамдық жақтырмауға және сонымен қатар толығымен қоғамнан бөлiп тастауға алып келетiн санкциялар.
Бiрақта девианттық мiнез-құлықтың критерииiн анықтау өзгеруде, бұл жағдайда бiз бiр iс-әрекеттi девианттық немесе оған жатқызбауымыз да мүмкiн, яғни ол әртүрлi қоғамдарда, салт дәстүрлерге, өмiр шарттарына байланысты өзгерiп отырады. Әлеуметтiк процесстердiң динамикасы, қоғамдық өмiрдiң әртүрлi аймақтарындағы кризистiк жағдайлар девиациялық процесстердiң өсуiне алып келедi, олар нормадан ауытқитын мiнез-құлық нормаларынан көрiнiп отырады.
Әлеуметтiк норманың толығырақ анықтамасын беру үшiн, аномия сұрағының негiзiне мән беремiз. Алғаш рет аномия түсiнiгiн қолданған социолог  Э. Дюркгейм. Аномия түсiнiгiн ол “Индивидтiң мiнез құлқының анық реттеушiлiк процесстерi, моральдық вакуум, ескi нормалар мен жаңа бағалылықтардың нақты қарым қатынаста жоқ болған тәсiлдерiн көрсететiн, ал жаңа құндылықтардың әлi күнге дейiн толық iске қосылмаған әлеуметтiк нормалар жоқ қоғамдық жағдайды қарастырады” [5;278].   
Ал қазiргi кездегi автор В.Д. Плаховтың пiкiрiнше аномия таза күйiнде кездеспейдi, себебi кездейсоқ кездесетiн процесстердiң iшiнде бiрнеше ықтималдылық заңдылықтар кездесiп отырады [6;241].
Бiрақ бұларды бiр бiрiнен ажырату мүмкiн емес. Кез келген нормамен аномия бiрге жүредi, және бiр бiрiн толықтырып отырады. Сол сияқты онда нормативтi мiнез-құлықтың элементтерi болады. Осы аталған жағдайлармен келiсуге тура келедi, себебi, Қазақстандағы әлеуметтiк жағдайды ескеретiн болсақ, онда осы мәселелер бiзге ауытқитын мiнез-құлық белгiлерiн ажыратуға мүмкiндiк бередi. Я. Гилинскидiң пiкiрiнше әлеуметтiк нормаларға қатысты өзiнiң мазмұны мен мiнездемесi жағынан әртүрлi болуы мүмкiн, бiрақ ол әр уақытта емес, бiр ғана мезгiлде, уақытта, бiрақ әртүрлi қоғамдар арасында, әртүрлi топтар арасында болуы мүмкiн [7;28].  
Мысалы, құдайлар нормасы мен “истеблишмент”, ұрылар заңы, көпеген әртүрлi дiни бiрлстiктердiң заңдары, жастар субмәдениетiтiң нормалары (хиппи, панктер, рокерлер және т.б.) бар. Моральдық нормалар қоғамның мүшелерiнiң позитивтi бағаларына қатысты қоғамда құралады, және пайда болады. Қазiргi кезде әлеуеттiк даму жылдамдықтарымен ерекшеленедi, соныдықтан да бағалы құндылықтар мен адамдардың бағалылықтары тез өзгередi. Құқықтық нормалар сол сияқты қатысты ұғым, мемлекеттiң орнатқан заңдылықтарына қарамастан олар уақыт өткен сайын өзгерiске ұшырап отырады.
Немесе, мысалы, әрбiр мемлекеттегi iстелген қылмыстарға байланысты жауапкершiлiкке тартылу жастары әр түрлi олар 11 ден 18-20 жас аралықтарында белгiленедi. 
Отандық және шет елдiк әдебиеттердi зерттей келе девиацияның мәселелерi мен мазмұнына қарай бiз келесi ұйғарымдарға келдiк, олар  ауытқудың негiзгi себептерi адамның өзiнде болады (биологиялық үйлесiм), қоғамда (жанжал теориясы мен функционалистiк концепциялар), әлеуметтiк қоршаған ортада (интеракционизм). Социомәдени үйлесiм девиацияның пайда болу себептерiн зерттеу көп факторлылыққа қарасты, сызықтық үйлесiмнен алшақтау үшiн дисциплина аралық үйлесiмдi өзiне қосып алады. Жастармен девианттық мiнез-құлықтарды жасауының себептерi туралы жұмысымыздың келесi бөлiмiнде толығырақ тоқталып өтемiз. 
Бiз алдыңғыда айтқанымыздай, кез келген нормалардан ауытқу девианттық болып талбылады. Осыннан барып девианттық социологияның пәнi туралы айтуға болады, ең алдымен әлеуметтiк нормалардың бағалылықты-квалификациялық ролдер жинағын көрсетедi. Бұндай ұйғарымдарсыз девианттық мiнез-құлықтың шекарасы мен аймағын танып бiлуiмiз мүмкiн емес, яғни нормалы немесе нормалы еместiң арасындағы айырмашылықты ажыратуымыз мүмкiн емес. Егерде осылай айтуға болатын болса, бұл тек қана зерттеудiң ресми бөлiгi ғана, бұл тек зерттеудiң мiнездемесiне кiретiн объективтi бөлiгi ғана болып табылады. 
Осы пәннiң басқа бiр бөлiгi, ол мазмұнды деп аталады: бұл жерде нақты девианттық мiнез-құлықтың мазмұны туралы, олардың пайда болу көздерi, түрлерi, себептерi, әрекет ету механизмдерi, салдары, олармен күресу жолдары және т.б. туралы айтамыз. Осындай мазмұнды жоспарда девианттық мiнез құлық әртүрлi құбылыстардың түрлерiнiң зерттеулерiне кiредi, ол әлеуметтiк өмiрдiң контекстiнде, және олардың заңдылқтары ретiнде, текқана нормаларды бұзу шегiнен емес, басқа да сапалы жақтарынан зерттеуге алу. 
Осыдан барып кiлттiк негiзге жақындауға болады, яғни девианттық мiнез құлықтың анализiн қарастыра аламыз.
Бiз анықтағандай девианттық мiнез-құлық дегенiмiз – бұл құбылыстардың кең ауқымдылығы. Кең ауқымда қарастырғанда девиант деген – нормадан ауытқыған кез келген адам. Осындай ұйғарымда ауытқудың түрлерi мен көлемi туралы айтқанымыз жөн болар. Девианттық мiнез-құлықтың түрлерiне қылмыстық шаралар, алкоголизм, нашақорлық, жезөкшелiк, гомосексуалдылық, азартты ойындар, психикалық бұзылушылық, өзiн өзi өлтiрушiлiк жатады. 
Тар мағынасында алғанда девианттық мiнез-құлық деп қылмыстық шараларды жатқызамыз оның iшiнде қылмыстық жауапқа тартылатындарды, заңға қарсышығушылықты айтпағанда, осындай ауытқуларды айтамыз. Заңға қайшы iс-әрекеттердiң жиынтығы немесе қылмыстық iс социологияда ерекше атпен аталады, ол деликвенттiк (сөзбе сөз қылмыстық) мiнез-құлық деп аталады. Осы екi мағынада – кең және тар мағынасы да социологияда екеуi де қолданылады. Бiз девианттық мiнез-құлық мәселелерiн келесi параграфта қарастырып өтемiз, яғни девианттық мiнез-құлық бөлiмiне арнаған. Ал ендi бiз кiлттiк категорияларды қарастырамыз: девиация, позитивтi ауытқулар, деликвенттi мiнез-құлық, саяси мiнез-құлық, жанжалдық девиация, әлеуметтiк аномия.
Алдымен бiз “девиация” түсiнiгiн қарастырамыз. Девиация (рп) латын тiлiнен аударғанда бағыттан, эталоннан, ортадан, қалыпты жағдайдан ауытқу дегендi бiлдiредi. Осыдан барып кез-келген нормадан ауытқу. Осындай абстрактылы шекараны анықтауы бiздi қызықтыратын объектi мен пәнiн ерекше зерттеуге мүмкiндiк бермейдi. Соныдықтан бiздi әсiресе әлеуметтiк девиация қызықтырады, сонымен қатар девианттық және деликвенттiк мiнез құлықты қарастырамыз. 
Осы түсiнiктер арасындағы мағынасында әртүрi ерекшелiктер бар. Сонымен әлеуметтiк девиация процессi мәселенiң философиялық -методологиялық аспектiсiн, адамның дамуының креативтiк және жанжалдық жақтарын, әлеуметтiк нормадан кез келген ауытқуларды (позитивтi және негативтi) қарастырады. Қалыптасып қалған дәстүр бойынша девианттық мiнез құлықты әдебиетте қолдануы ассоциалды, заңға қайшы мiнез-құлықты, әлеуметтiк нормаларға сәйкес келмейтiн, мiнез-құлық ережелерi, нақты қоғамдағы бағалылықтарын ашады. Девианттық түсiнiгi субъектiнiң жеке мiнездемесiн (индивидтiң, әлеуметтiк топтың), және девианттық мiнез-құлыққа жақындығын көрсетедi.
Осы түсiнiктерге берiлген мiнез-құлықтың индивидуалдылық формалары анықтамаларға мән берiп қарастырайық.
Негативтi ауытқу – шындық нормалардың қандай да бiр ауытқуларды да қарастырады (моральдық және құқықтық). Осындай ауытқулар қоғамға тұтастай немесе жеке тұлғаға зиян келтiредi, сол үшiн де тек қана қатардағы ауытқулар емес (девиация, аномия), патология ретiнде, мiндеттi түрде қиылысатын ауытқулар түрiн айтамыз. 
Позитивтi ауытқулар – бұл қандай да бiр жалған нормалардан ауытқу (моральдық немесе құқықтық). Осындай ауытқулар тек қана қоғамға зиян келтiрмейдi, ол қарама-қарсы оның прогрессивтi арығарай дамуындағы жоспарларына пайдалы, себебi олар ескiрген, шаршаған нормаларды ығыстырады. Позтивтi ауытқулардың криминализациясы – құқықтық жүйенiң толығымен реттелмегендiгi, оның әлеуметтiк адекваттылығы емес.
Қылмыс – ол қылмыстық құқықтың қандай да бiр нормаларын бұзатын ауытқуды айтамыз. Қылмыстың жекелеген түрлерi қылмыстық кодекстiң статьяларына сәйкес қарастырылады. 
Деликт – бұл қандай да бiр норманың құқықтық түрiн бұзатын азаматтық, административтiк және т.б. ауытқулар.
Девианттық мiнез-құлықтың индивидуалды формалары осындай.
Девианттық мiнез-құлықтың индивиуалды формалары массалық ауытқудың формаларына сәйкес келедi, олар әдебиеттерде мынандай түсiнiктермен анықталады, “девианттық”,  “заң бұзушылық”, “қылмыскерлiк”, “деликвенттiк” және “аморальдылық”. 
Сонымен қатар, бiз девианттық мiнез-құлықтың негiзгi категорияларын қарастырдық. Ендi осыдан барып көптеген әлi басы шешiлмеген сұрақтар қалады: әлеуметтiк нормаларға сәйкес келетiн кез келген нормаларды бiз ауытқитын мiнез құлыққа жатқыза аламыз ба жоқ па? Бұл сұрақ нелiктен туып отыр, себебi көптеген авторлар “девианттық мiнез құлық”- деген түсiнiк екi жақты мағына бередi, олар бiр жерлерде пайдалы iс-әрекеттерге де қатысты айтылатын ұғым (көбiнесе, жаңалық ашуға, әлеуметтiк творчество) /8/. Кутыревтың айтуынша, “девианттық мiнез-құлық жағымды жағына да бағытталуы мүмкiн; бiз бұлай дейтiн себебемiз, мысалы, оның жазуы бойынша – олар көбiнде инициатива, кәсiпкерлiк” [8;250].
Бiздiң көзқарасымыз бойынша девианттық мiнез-құлық iс-әрекеттерi қоғамда қалыпты жағдай ретiнде қабылдауға да болады. Осындай жағымды девианттық мiнез-құлықтың формалары ретiнде қоғамдағы кездесетiн антиәлеуметтiк немесе жалған нормалардан ауытқуды айтамыз. Бiрақта кез келген девианттық мiнез-құлықтың формаларын абсолюттендiру, жалпы бiр идеалды формаға енгiзу мүмкiн емес. Оны қабылдаудың өзi қатаң анализдi талап ететiн нақты бiр жағдаймен байланысты. Бiздiң қоғамымыз үшiн, әсiресе нарықтық қатынастар жағдайында, жаңашылдық, творчество, ескiрген канондардың сынуы тарихи қажеттiлiк пен объективтi қажеттiлiк болып табылады. Дамып келе жатқан, өсiп өнуге жаңалыққа бейiм организмдi басқарудың әсерiмен ескiрген, тоқтауда тұрған формаларға үйрету мүмкiн емес. Керiсiнше, формалар шаруашылықтың арнайы бiр тапсырмаларына қарап мiндеттi түрде бiр қалыптарға сәйкестелулерi керек. Бұл жерде бiз ескiрген нормалар туралы айтамыз, олар қоғамның прогресстiң дамуына тежеуiш болып табылады. Бұл жағдайда жаңашылдық, творчество прогрессивтi нормаларды жоққа шығармайды, немесе оның ары қарайғы дамуына – не құқықтық, не жағымды нормаларға еш кедергiсiн тигiзбейдi. Құқық немесе жағымдылық әлеуметтiк творчествоның активтерiн тек қана шектеп қоймайды және олардың дамуына көмектеседi. Ал қылмыстық жағдайды алатын болсақ, оны басқаша қарастыруға болады, қылмыскерлiк бiздiң нарықтық қоғамымызда өзiнiң барлық түрлерiмен жабайы нарықтың пайда болуы мен етек ала жайылуына, және “либерализация” процессiнiң болуына көмектеседi, яғни олар экономикалық кризистiң фонындағы коррупцияның етек ала жайылуына нағыз алғышарттар болып табылады. 
Девианттық мiнез-құлықтың келесi түрi ретiнде, бiз – деликвенттiк мiнез құлықты айтуымызға болады.
Әлеуметтiк нормаларды бұзу салқынқанды немесе салқынқынды емес, саналы немесе санасыз болп табылмайды. Барлық күрделi ауытқулар, олардың саналылығына немесе санасыздығына қарамай олардың барлығы заңға қарсы iс-әрекеттер категориясының қатарына жатады, яғни деликвенттiк мiнез-құлық деп айтуымызға тiптен болады. 
Девианттық немесе деликвенттiк мiнез-құлықты келесi негiздерi бойынша ажыратуымызға болады: бiрiншiсi қатысты, белгiлi топтың мәдени нормаларына қатысты емес. Бiрақ деликвенттi мiнез-құлық мемлекеттiң заңдарына байланысты абсолюттi қарым қатынас. Әлеуметтiк төмендегiлердiң көшедегi тонаушылықтары, бiр жағынан қарағанда ақша табудың немесе әлеуметтiк әдiлеттiктi орнатудың қалыпты жағдайы ретiнде көрiнуi мүмкiн. Бiрақ бұл ауытқу емес, қылмыс, себебi, абсолюттi норма бар жерде – юридикалық заң бар, олар кiсi тонаушылықты қылмыс ретiнде тiркеп отырады.
Яғни заңға қайшы iс-әрекеттердiң барлығы немесе қылмыстар, социологияда ерекше атау алды, ол деликвенттiк мiнез құлық деп аталады (сөзбе сөз ұылмыстық деп аталады).      
Әлеуметтiк өмiрде мынадай жағдайлар болуы мүмкiн, ауытқитын мiнез- құлық (девианттық мiнез құлық) кең әлеуметтiк қабаттарға, әлеуметтiк институттарға, нормаларға, құндылықтарға тарап, сонымен қоғамның өзiндiк құндылықтарына қауiп төндiредi. Қоғамның бұндай жағдайы аномия деп аталады, ол сөзбе сөз талдау жасағанда қоғамның деформациясы, реттелмегендiгi.
Бұл әсiресе әлеуметтiк кризистер, тереңдетiлген реформалар, соғыстар, революциялық төңкерiстер және басқа да үлкен әлеуметтiк қиыншылықтарда да кездеседi. Девиацияның барлық саланы қамтитын  формасының мiнездемесi осындай. Қоғамға әлеуметтiк аномия жағдайынан шығудың екi формасы бар: жедел, шешiмдi және компромиссiз, әлеуметтiк өмiрдiң ұйымдарының және өзiнiң бағалылықтар жүйесiн өткiзу үшiн радикалды, ұйымдасқан және динамикалық күштер орын алып отырады; ұзақ, қиындықты, ықтималдылық iзденiстерi, жаңа әлеуметтiк бағалылықтар мен нормалардың ұйымдар мен институттардың қоғамның қалыпты жағдайын ұйымдастыру үшiн ақырындап осы қоғамның мүшелерiн қажеттiлiктерi мен мүмкiндiктерi және қызығушылықтарын алдыға тарту мәселесi. Сол үшiн де Қазақстан қазiргi кезде сы бағытта жұмыс iстеуге тырысуда.
Девианттық мiнез-құлықтың пайда болуы типологиялық топтардың ерекшеленуi, спецификалық ерекшелiктерi бар жалпы сүлбелерi бар топтардың ерекшеленедi. Кейiнгi кездердегi әдебиеттерде адамдардың санасында негативтi құбылыстардың пайда болуын класиификациялау үшiн iс-әрекеттер жасалған.
Осыған ұқсас типтендiру адамдар санасындағы бұрынғыдан қалған ескi қиындықтардан қалғандарға анализ жасауға өзiндiк үйлесiмнiң керек екендiгiн мiндеттейдi. Бұлайша класиификациялау адамдардың санасына ең кем жағынан бағытталған – яғни ол мiнез-құлықтағы ауытқуларға (мысалға, әйел адамға феодалды-байлық қарым қатынас, ұлыдержавалық шовинизм және т.б.).
Басқа көзқарасқа сүйенсек формасы мен түрiне қарағанда ауытқитын мiнез-құлықтың формасы мен түрлерiне қарап және адамдардың iс-әрекеттiң аймағын топтастыруды жүзеге асыруда. Осыған сәйкес қарым қатынас аймақтарында сәйкес – тiкелестiк, эгоизм, қаталды және т.б.; осы рухани өмiрдiң аймағына – мәдениетсiздiк, бiлiм деңгейiн көтеруге тырыспаушылық және т.б.
Келтiрiлген классификацияда күрделi жетiспеушiлiктерден ада болған, сол сияқты көптеген негативтi құбылыстардан, бiрiншiден, барлығы да еш өзгерiссiз қоғамдық өмiрiң аймағына енген, екiншiден, осылардың жартысы ауытқитын мiнез-құлық формаларын жат қылық деп санайды, себебi, адамдардың санасы мен мiнез құлықтарында арнайы алып тастауларың бар екендiгiн мiнездейдi. 
Сол үшiн де бiздiң көзқарасымызша, ауытқитын мiнез-құлық формаларын басқа негiздермен қарастыру мақсат саналық болып табылады, олар адамдардың өмiр бейнелерiн екi маңызды реттеушiлер бар: олар мораль мен құқық.
Осы айтылған жағдайларға толығырақ тоқтап өтейiк. Құқық пен мораль әрбiр азаматтың санасындаға өзiндiк марапаттың өсуiне негiз болады, сонымен қатар осы уақытта ол адамның  девианттық мiнез-құлыққа барудан бас тартуға тәрбиелейтiнiн ескергенiмiз жөн. 
Әрине осы түсiнiктердiң құқықтық мемлекет тұрғызу кезеңiндегi тиiмдiлiгi осы мемлекет құрудағы кезеңде өте тиiмдi, себебi, егер тапсырма қиын болған сайын оны шешудiң өзi де сол мезеттегi жылдамдығына әкелiп соғады. Сол үшiн де құқықтық мемлекеттi құру кезiндегi құқық пен моральдың сәйкес келуi ерекше орын алады. 
Құқықтық және моральдық нормалардың сәйкес келуi ғылыми тұрғыдан тұжырымдама беретiн болсақ, құқықтық мемлекет құрылғанда әлеуметтiк нормалар жағдайында негiзгi заңдылқтардың өзара әсер етуi тұлғаның девианттық мiнез құлықтың құқықтық реттеушiсi жағынан қысқартушы және моральдық фактордың ролiнiң өсу тенденциясы жоғары орын алуда. Әлеуметтiк нормалардың өзара әрекет ету тенденциясының күшеюi тұлғаның девианттық мiнез-құлығын реттеуге әсiресе барлық әлеуметтiк нормаларды жақындастыру формалары айқын көрiнедi. 
Құқықтық нормалар олардың орындалуы мемелекеттiк билiктiң беделi маңызды және қатысты қарым қатынастарды реттейдi. Оларды бұзу қоғамдық қатынастарды тұрақтандырады, және қоғамның дамуына керi әсерiн тигiзедi. Құқықтық нормаларды бұзатын мiнез-құлықтар, қоғамдық зиянды заңға қайшы болып табылады. Ғылыми әдебиетте мiнез-құлықтың осындай актiсi заңбұзушылық деп аталады. Қалған заң бұзушылықтар, моральдық және басқа да әлеуметтiк нормаларды бұзушылық, әлеуметiк-құқықтық жүйелердi қозғайтын ережелердi – бiз ассоциалды мiнез құықтарға жатқызамыз. Осындай заң бұзушылықтарға қоғамдық зиянкестiктiң деңгейлерi жатады, оларды мақсат саналы түрде заң бұзушылық мiнездемелерi деп атау заңға қайшы келмейдi.Ол дегеніміз қоғамдық қатынастарға шектiретiн зиянның дейгейiн анықтай келе әлеуметтiк жиынтықтардың, топтар мен жекелеген азаматтардың  қызығушылықтары, сол сияқты әлеуметтiк нормалардың бұзылуының түрлерiн ауытқитын мiнез-құлық түрлерiн ажыратуға мүмкiндiктер туады, оларды келесе жiктереге бөлемiз: деструктивтi мiнез-құлық, ол тек тұлғаның өмiрiне зиян тигiзедi де қоғам өмiрiне жалпымен қабылданған моральдық нормаларға қатысы болмайды (жинақтылық, фанатизм, конформизм, мазохизм және т.б.); ассоциалды мiнез-құлық, ол тұлғаға, әлеуметтiк топтарға, қоғамға және әлеуметтiк нормаларға қарама-қайшы келедi (iшiмгерлiк, алкоголизм, нашақорлық, өзiн өзi өлтiрушiлiк және т.б.); заңға қарсы мiнез-құлықтар (қылмыс және басқа да заң бұзушылықтар) (№1 кестені қараңыз)                                                                                                                                              
Девианттық мiнез құлықтың субъектiлерi ретiнде жекелеген индивидтер де болуы мүмкiн, сол сияқты әлеуметтiк топтар, бұқаралықтар мен әлеуметтiк институттар (еңбек коллективтерi, отбасы, мемлекеттiк органдар, ұйымдар және т.б.). Девианттық мiнез-құлық кейбiр iс-әрекеттiң формасы ретiнде (iс-әрекеттер жүйесi мен мiнез құлықтарында) және өмiр салттарында көрiнедi.
Девианттық мiнез-құлықтың индвидуалдық нормаларында ғылыми әдебиеттерде оларды келесi ұйғарымдарға кiргiзу қабылданған: негативтi ауытқу, нейтралды ауытқу, заң бұзушылық және моральды iс-әрекеттер, қылмыс пен деликт. Олардың логикалық субардинациясының тәртiбiн классификация түрiнде схемалық тәсiлмен көрсетуге болады. (кесте -2 ) 

1-кесте 
Девианттық мiнез-құлықтың негiзгi түрлерi.

Девианттық мiнез-құлық	

                                                                                        
Заңға қайшы мінез-құлық	
Биморальдық мінез-құлық	

Деструктивті мінез-құлық	
                                                              
Асоциалды мінез-құлық	

Құқықтық іс-әрекеттер	

Қылмыс 	

Ішімгерлік,
Маскүнемдік,
Нашақорлық,
өзін-өзі өлтірушілік, 
жезөкшелік	

Зинақорлық, фанатизм, конформизм, мазохизм	

	*Гилинский Я.И. Девиантное поведение в зеркале социологии. В сб Актуальные проблемы социологии девиантного и социального контроля. –М., Институт социологии АН СССР, 1992. –с. 122-123.*

2-кесте 

Девианттық мiнез-құлық формаларын индивидуалдық класификациялау.
 
Девиация 	

Позитивтi ауытқу	
Нейтралды ауытқу	
Негативтi ауытқу	
Моральдық iс-әрекет	
Заң бұзушылық                                 	
Деликт	
Қылмыс	

	*Джаманбалаева Ш.Е. Социальные проблемы девиантного поведения (на материалах Республика Казахстан) Дисс…к.с.н. –Алматы, 1996г. –137с.*
  
         Девиантты мiнез-құлықтың механизмiн қарастырғанда адамдардың сыртқы ортасы мен оның жеке сапалары, девианттық мiнез-құлықтың барлық сатыларында болатындығын еске ала отырып, келесiлердi бөлiп қарастырамыз: мотивацияның құрылуы, девианттық мiнез-құлықты жасағандығы туралы шешiм қабылдау, және қабылданған шешiмнiң орындалуы. Девианттық мiнез-құлықтың әр сатысында – девианттық мiнез-құлықты жасаған адам мен қоршаған ортасының өзара әрекетестiгiн назарымызға алып отырғанымыз жөн болады. Девианттық мiнез-құлықты жасау уақытында және ерте орта адамның әлеуметтiк мiнездемесiн анықтайды. Осы жағдайды бiр бiрiмен сәйкестендiру үшiн келесi жағдайларды қолданған дұрыс: жоғарғы материалдық деңгейдегi өмiр сүретiн азаматтардан кем өмiр сүрмеу мотивациясы қалыптасып қалған. Сонымен қатар адам келесi ұйғарымдардан шешiм қабылдауы мүмкiн: жоғары материалдық деңгейге жету үшiн адамдар заңды жолды таңдауы мүмкiн (заң факультеттi бiтiрiп, шет ел тiлдерiн оқу және жоғары табысты жұмыстарға орналасу), немесе қылмыстық жолға түсу (ұрлық, мәжбүрлеу және т.б.).

1.2 Девиантты мiнез-құлыққа социологиялық зерттеу жүргiзудiң теориялық және әдiстемелiк негiздері
Қандай социологиялық зерттеу болмасын, ол зерттеудi жүзеге асыру үшiн, ойдағыдай етiп орындау үшiн, алдына екi мәселенi талап етiп қояды, яғни, ол теориялық және практикалық негiз. Осы екi жағдайдың сәйкес келiп бiр бiрiн толықтырып, бiрiнiң кемшiлiктерiн бiрi толықтырып отырып жасалған зерттеу өте үлестi деп атауымызға болады. Кез келген социологиялық зерттеу жасамас бұрын бiз теориялық негiзiне талдау жасаймыз, оларға бiз алдын ала алғашқы ақпараттарды өңдеу мен, сапалы социологиялық зерттеудiң бағдарламасын жасау кiредi. Социологиялық бағдарлама дегенiмiз қысқаша – ол зерттеу барысында iстелетiн шаралардың (оның iшiне зерттеудiң әдiсi, инструментарии, әдiстемлiк бөлiм, зерттеу объектiсi, пәнi, тапсырмасы, мәселенiң жағдайы, құралдары, гипотезасы, нәтижелер мен ұсыныстар, есеп беру кiредi), iс-әрекеттердiң жиынтығын қарастырамыз. Бiз жастардың девианттық мiнез-құлықтарына зерттеу жасамас бұрын осыған сәйкес социологиялық зерттеу жүргiзгендi жөн көрдiк және оның бағдарламасының келесi теориялық негiздерiн қарастырып өтейiк.
Социологиялық зерттеу бағдарламасы.
Социологиялық зерттеулер – бұл сапалы және сандық әдiстердiң көмегiмен әлеуметтiк құбылыстардың нақты жағдайын зерттеу құралы. 
Зерттеудiң негiзiнде бiр мәселе туындайды, оны бiз қиындықтар аймағы деп атамыз;
Мәселенiң пәндiк аспектiсi – бұл арнайы әлеуметтiк тапсырма; 
Гнесеологиялық аспектiсi – ол қандай да бiр қоғамдық қажеттiлiктердi сезiн және оның шешу әдiстерi;
Зерттеу объектiсi – мәселенi қамтамасыз ететiн әлеуметтiк шындық аймағы (әлеуметтiк процесс, өмiр аймағы, жиынтық).
Зерттеу пәнi – зерттеуге жататын объектiнiң көзге көрiнетiн, маңызды жақтары. Ереже бойынша зерттеу пәнi зерттеу тақырыбын құрастырудағы ағымдағы теориялық түсiнiктермен байқалады. Жекелеген элементтер гипотеза немесе ұйғарымдар формасы ретiнде модельге енедi. Гипотезалар түсiнiдiрмелi (социологияға деген қызығушылық студенттiң болашақ мамандығына деген қызығушылығынан аңғаруға болады), және бейнелейтiн (барлық суденттер социологияны оқуға қызықпайды), және детерминантты студенттiң семинар кезiндегi активтiлiгi экзамендегi бағасына әсер етедi). Болжамдар қарапайым болуы керек, яғни түсiнiктi, яғни ғылыми бiлiмнiң дамуынағы қарапайымдылығы басымдау болу керек, ғылыми фактiлерге қарама қайшы болмау керек, зерттеудiң құралдарымен тексерiлуi керек. Теориялық модельдiң негiзiнде жұмыс моделi жасалады, мұнымен қатар теориялық модель нақты объектiге қатысты емес мiнездемелердiң факторын жоққа шығарады: ол факторлар берiлген зерттеудегi нақты жағдайлармен байланысты өлшенбейдi; зерттеу жүргiзiп отырған субъектi позициясынан басқаруға келмейтiн факторлар. 
Бағдарламаның процедуралық-методикалық бөлiмi ақпарат алу әдiстерiн, iрiктеудiң инструменттерiн жобалауды таңдауды қосады. 
Әдiс – бұл объектiнi оның заңдылықтары мен функционалдану негiзiнде зерттеу жүйесi болып табылады.
Инструмент – арнайы дайындалған құжаттар, осылардың көмегiмен объектi туралы ақпараттар жинауды қамтамасыз етедi (анкета, сұхбат бланкiсi, бақылау картасы, таблица). 
Әдiстеме – операциялар жүйесi, осылардың көмегiмен валидтi (өлшеиге байланысты өлшенетiн көрсеткiштер), релевантты (ерекшелiктердi бейнелейдi) және репрезентативтi социологиялық ақпарат.
Ақпарат алудың әдiстерi: сұрау (анкеталау, сұхбат, эксперттiк сұрау, социометриялық сұрау, социологиялық тестiлеу); бақылау (стандарттанған және еркiн, қосылған немесе қатыспаған, ашық немесе инкогнито, лабораториялық немесе алаңдық); құжаттарды талдау (дәстүрлiк, формальданған, контент-анализ); эксперимент (лабораториялық немесе алаңдық, сызықтық немесе паралельдi, констат жасайтын немесе құрайтын).
Iрiктеу әдiсi – объектiнiң потенциалды жиынтығының (негiзгi жиынтықтың) бiр бөлшегiн зерттеуге  арналған, және нәтижелерi объектiнiң барлық жиынтығына тарайтын ақпарат алудың әдiсiн айтады.  
Iрiктеудi жобалау: негiзгi жиынтықтың құрамы мен шекарасын анықтау (тұтастай немесе iрiктеулi зерттеу); iрiктеудiң түрiн анықтау (кездейсоқ, квоталы, ұялы, қарапайым және көпсатылы); iрiктеудiң көлемiн анықтау; iрiктеудiң шектеулi қателерiн есептеу (репрезентативтiлiк); объектiнi таңдау технологиясын анықтау.
Репрезентативтiлiк (өкiлеттiлiк) – негiзгi жиынтықтың мазмұнын көрсететiн iрiктеудiң қасиетi.
Iрiктеудiң көлемiн анықтайтын формулалар: n=2

n =(0,25t2N)/(A2N+0,25t2),

Бұл жерде n – дегенiмiз iрiктеушi жиынтық;
N – негiзгi жиынтықтың көлемi;
T2 – арнайы кестелермен анықталатын iрiктеудiң шектеулi қателерiнiң және сенуге болатын ықтималдылықтың саны;
А – iрiктеудiң шектеулi қателерi;
Жұмыс жоспары келесi негiзгi сатылардан тұрады: жұмыс топтарының құрылуынан, зерттеудiң бағдарламасын жасаудан; инструментаридi құрастырудан; iрiктеуге есеп жасаудан; пилотаждық зерттеу жүргiзуден; инструменттердi көбейтуден; алаңдық сатыға қатысушыларға түсiнiктемелер беру; толтырылған құжаттардың сапасына бақылау жасау; құралдарды өңдеуге дайындау; нәтижелерге талдау жасау; есеп берудi дайындау; зерттеудi архивке беруге дайындау.

       Сұрау социологиялық зерттеудiң бiр әдiсi ретiнде.
Сұраудың түрлерi: анкеталау; сұхбат алу; эксперттiк сұрау; социометриялық сұрау; социологиялық тестiлеу.
Сұраудың формасы: контактылы, почталық, телефондық, прессалық.
Зерттеудiң өткiзiлетiн жерiне байланысты келесiлерге бөледi: жұмыс уақтысында жүргiзiлетiн сұраулар, тұрғылықты жерiне байланысты жүргiзiлетiн сұраулар, мақсатты аудиторияға жүргiзiлетiн сұрау.
Сұраудың фазалары: адаптация, негiзгi ақпаратты жинау, сұраудың аяқталуы.
Сұрақтарды топтастыру. 
Мазмұны бойынша: уақиғалар мен фактiлер бойынша; мотивтерi, бағалары, пiкiрлерi бойынша.
	Формасы бойынша: тiкелей, жанама.
	Құрылымы бойынша: ашық, жабық.
	Функциялары бойынша: негiзгi, фильтрлейтiн, бақылаушылық.
      Сұрақтардың құрылу ережелерi:
сұрақ күтетiн жауапты мазмұндамау керек, немесе қандай да бiр негiзде стимулдамауы керек (Социологияны оқу адамның танымын кеңейтедi ма? Иә, Жоқ, Бiлмеймiн)
сұрақ респонденттi немесе оның позициясына дискриминация жасамауы керек (Социологияны бiлмейтiн адам мәдениеттi деп саналмауы керек. Сiздiң пiкiрiңiз қандай? Иә, Жоқ, Бiлмеймiн)
сұрақтар сұрау алынатын адамның компетенциясын ескерiлуi керек, яғни респондент сұраққа жауап беру кезiнде түсiнiксiз еш нәрсе болмауы керек (жасырын, қақпан сұрақтарды санамағанда);
жауаптар вариантының саны сұрауға қатысушының еске сақтау мүмкiндiктерiнен аспауы керек;
сұрақтар және ұсынылатын жауаптар варианты логикалық жағынан бiр-бiрiне сәйес келуi керек (Сiз – радио, теле, және газет журналдардағы жаңалықтарды қаншалықты жиi көресiз?);
        Социологиялық сұрау мәлеметтерiн өңдеу бiрнеше этаптардан тұрады:
Мәлiметтердi компьютерге енгiзу, толтырылған анкеталардың массивiн тексеру мен кодировканы қосады. Ол үшiн толтырылған анкеталардың массивi түгелдей қарастырылады, сонымен қатар, сол массивтен мыналарды алып тастайды:
2/3 бөлiгi толтырылмаған анкеталар (жабық сұрақтарға берiлген жауаптардың саны);
толтырылуға берiлетiн кемiстiктерi бар анкеталар (“қақпан” сұрақтарға берiлген жауаптардағы “кемшiлiктер”);
бақылау сұрақтардың жиынтығындағы тестiлерден өтпеген анкеталар;
әлеуметтiк-демографиялық блогы толтырылмаған анкеталар;
Әрбiр қажеттi анкеталар нөмiрленедi. Осылардың iшiнен ашық сұрақтарға берiлген жауаптар алынады. Егер қажеттiлiк болса, ашық сұрақтардың сәйкес келетiн позициялары кодталынады.
Мәлiметтердi математикалық өңдеу: әрбiр сұраққа жауаптардың бiрөлшемдiк бөлiну анализi мен есеп; анкетаға қосылған барлық әлеуметтiк-демографиялық негiзгi белгiлерiмен сәйкестелу кестесiн топтастыруға талдау жасау мен есептеу; зерттелетiн процесстерге факторлардың әсер ету анализi олар зерттеу гипотезасымен сәйкес болуы керек.
Нәтижелердi математикалық өңдеу ақпаратты өңдеу пакеттерiнiң стандарттануын қолданумен жүзеге асырады.
Жауаптарды бiр өлшемде бөлiнуiн талдау және есеп беру әрбiр альтернативаларды белгiлегендердiң есебiнiң қатысында. Сонымен қатар келесi көрсеткiштерге есептер жасайды: 
-әрбiр альтернативтердi белгiлегендердiң үлесi, сол сұраққа жауап бергендердiң iшiнен (Бұл көрсеткiш көбiнесе қолданылады).
-әрбiр альтернативаны сұралғандардың сандарына сәйкес (осы көрсеткiш тек қана респонденттердiң жартысына қатысты ғана қолданылады);
-әрбiр альтернативаның белгiлеген осы альтернативаны белгiлегендердiң барлық санына қатысты (осы көрсеткiштi кейде сұрақтың мазмұнына қатысты бiрнеше альтернативаларды қойяды);
Жауаптардың сызықтық реттелуiнiң мәлiметтерi анкетаның бланктерiне қолдануға ыңғайлы келедi. Талдаудың нәтижелерi бойынша олардың жауаптарының вариабельдiлiгiнiң модальдығы ретiнде қорытынды жасайды. Ары ғарайғы талдаудан кейiн, ереже бойынша респонденттерге жартысынан аз шкаланың позициясы қолданған жауаптарды алып тастайды, сол сияқты ейбiр сұрақтарды, мысалы респонденттердiң үштен көп бөлiгiмен жауап берiлмеген сұрақтарды анкетадан алып тастайды (жауап жоқ немесе “Бiлмеймiн”, “Айта алмаймын” және т.б. позициясы белгiлнген жауаптар). 
Топтастырылған кестелердiң талдауы мен есеп беру негiзгi әлеуметтiк-демографиялық белгiлерi бойынша сұрауға қатысқан топтар бойынша модальдығының ерекшелiктерiнiң қортындысын жасауға көмектеседi, олар: жыныстық, жастық, бiлiм беру деңгейi бойынша және т.б. Ереже бойынша, осындай талдаулар зерттелетiн процесстiң негiзгi көрсеткiштерi бойынша берiледi. Сәйкес келу кестесiн құрастырудан бұрын әлеуметтiк-демографиялық көрсеткiштермен зерттелетiн процесстердiң жағдайының көрсеткiштерiне талдау жасауға қосылған коэфиценттердiң байланысына (Пирсонша) талдау жасау өте пайдалы.ерже бойынша модальдықты сәйкестендiруде мынандай ерекшелiктер бақыланады, егер сәйкес келетiн коэффицент P>0,95те ғана жүзеге асатын болса. Топтастырған кестелер сол топқа сәйкес келетiн респонденттердiң санынан сұраққа жауап бергендердiң үлесiн көрсеткендiгiмен құрылады.
Зерттелетiн процестерге әсер ету факторларына талдау жасау статистикалық шараларды қолдану арқасында жүзеге асады, оларға келесi коэффиценттер жатады, ол Пирсонның, Крамердiң, Чупровтың, байланыстың ақпараттық шаралары коэффиценттерi жатады. Коэффиценттер стандартты бағдарламаларды қолдану арқасында саналады, және сәйкес келетiн белгiлердiң пайда болу жиiлiгiн реттеу өзара байланыстылық болғандығын көрсетедi. Осы белгiлердiң бiрi шартты түрде қатысты болып табылады, екiншiсi – детерминанттайтын, бiрақта осы байланыстың барлығы туралы қорытынды тек қана барлық жиынтықтың байланысының сапалы талдауын бередi.
        Коэффиценттер байланысының талдауы келесiлердi көрсетедi:
-статистикалық деңгей факторының әсер етуiн бөлiп қарастыру, одан арықарайғы талдауда болуын жоққа шығарады (байланыстың барлығы туралы гипотеза жоққа шығарылады);
-зерттелетiн процеспен өзара сәйкестелу деңгейiмен қалған байланысын рангтеу, осыдан барып өзара сәйкестелу  деңгейi осы фактордың процесске әсерi ретiнде анықталады, сол сияқты осы фактордың өзара өзгерiстерiмен және процесстiң үшiншi фактордың әсерiмен өзгергендiгi туралы. 
Қандай да бiр ұйғарымдар жасау үшiн тек қана “зерттелетiң процесс” жүйесiндегi барлық жиынтықтардың талдауы негiзiнде ғана ұйғарымдар жасалады – оларды “факторлы белгiлер”, - деп айтады, сол үшiн де жекелеген коэффиценттердi емес коэффиценттердiң кестесiн есептейдi.
	Айтылғандардың барлығына қорытынды жасай келе, корректiлi жүргiзiлген социологиялық зерттеу өте көлемдi және көлемдi еңбектермен iстелген жұмыстар болып табылады, олар жоғарыдағы келтiрiлген ережелер меншектеулергебағынады

                      1.3 Девиантты мінез-құлықты адамдармен әлеуметтік жұмыс технологиясы 
Маскүнем, нашақор, жезөкше, әртүрлі жыныстық жолмен жұққан аурулары бар девианттармен қалай жұмыс істеу керек? Гомосексуалистерді, жезөкшелерді және маскүнемдерді қылмыстық жауапкершілікке тартудың нәтижесіз екені айдан анық.Олардың көпшілігі ауру адамдар, медициналық, психологиялық және әлеуметтік көмекке мұқтаж. 
	Жалпы еңбекпен-түзету жүйелері (түрмелер, тергеу изоляторлары, және колониялар) түзету және сотталғандарды жазалауды көздейді. Дегенмен түрме адамды түзеудің орнына негізінен жазалайды. 
	Бас бостандығынан айыру орны гомосексуализмнің нағыз ошағы болып табылады, осы жерде девианттық мінез-құлық қалыптасады. 
	Девианттық мінез-құлық бастапқыда дәлелсіз болады. Жастар әдетте қоғамның талаптарына сәйкес болғысы келеді. Бұған олардың албырттығы, қоғамдағы өзінің әлеуметтік орнын жете білмеуі, әлеуметтік бейімделе алмауы, қайыршылық өмір, т.б. жағдайлар әсер етеді. Девианттық мінез-құлықтағы топтардың болуы заңға қайшы және адамгершілікке жат қылықтарды істеуіне жол ашады. Осындай істерді жасағанда олар ләззат алып, әлеуметтік бақылау тәсілдерінен тыс болады.
	Әлеуметтік бақылаудың негізгі факторларына мыналар жатады:
1. Әлеуметтік бақылау әдістері мен құралдары девианттық мінез-құлықтың нақты түрлеріне бара-бар болуы тиіс. Әлеуметтік бақылаудың негізгі құралы қалыпты емес мінез-құлыққа бейім жандардың әртүрлі қызығушылықтарын қанағаттандыруға бағытталғаны жөн. Ғылыми, техникалық және басқа да шығармашылық түрлері осындай балама бола алады. Құқық бұзушылықтың алдын алуда осындай шаралардың тигізер пайдасы көп.
2. Репрессивті ықпал ету шараларын барынша қысқарту. Бас бостандығынан айыру тұлғаның әлеуметтік және құлықтық тоқырауына ұшыратады. Сондықтан мұны мүмкін болмаған жағдайда ғана қолдану керек. 
3. Әлеуметтік қолдау көрсетудің өте икемді түрін қолданған жөн. Бұрын қолданылып жүрген «өзіңе-өзің көмек бер» принципі бойынша құрылған ұйымдар кәдімгідей нәтиже берді.
4. Жалпы адамзаттық құндылықтар мен адамгершілік қағидалары негізінде азаматтарға рухани және діни тәрбие беру, өмірдің мәні туралы насихаттау. «Келісім институты» мен «делдалдық институтын» құру. Бұлар қылмыстық және әкімшілік жазалау шараларын өз қолдарына алғаны дұрыс. 
5. Зорлық зомбылықты, зұлымдықты және ашық жыныстық қатынасты насихаттайтын бейнесюжеттерге қатаң тыйым салу. Жастардың осындай теріс қылықтарды уағыздайтын дүниелерге әуестігіне шектеу қойып, олардың орнын басқа адамгершілікке үндейтін дұрыс дүниелермен толтыру керек. 
6. Бұқаралық ақпарат құралдары, оқу және ағарту ұйымдары арқылы басқаша ойлайтын және басқаша әрекет ететін жастарға барынша байсалды саясат жүргізіп, оларды дұрыс жолға бағыттау да тиімді болады.
7. Девиантты мінез-құлықты жастармен жұмыс жүргізетін кадрларды даярлау және қайта даярлау да өзекті мәселелелердің бірі. Бұлардың қатарына құқық қорғау органдарының қызметкерлері, әлеуметтік педагогтар мен әлеуметтік психологтер; нарколог-дәрігерлер, жалпы девианттармен жұмыс істейтін мампандар жатады.[9;137].

                              1.4 Қазіргі қоғамдағы  әлеуметтенудің негiзгi 
заңдылықтары мен жалпы сипаты
Тұлға социологиясында жастар мәселесi ерекше орын алады, әсiресе олардың тәрбиесi, бiлiмi, әртүрлi жағдайлардағы, оқиғалардағы өзiндiк ұйғарымдары. Бiзге көбiнесе жастардың iшкi әлемiндегi жалпы адамзаттық бағалылықтардың, адамзат тарихынан қалыптасып келе жатқан дәстүрлiк мiндеттердiң, олардың iшкi жан дүниелерiнде қаншалықты орын алатыны бiз үшiн көңiл алаңдатар мәселе. Сонымен қатар олар қоғамымыздағы адамдардың басым көпшiлiгiн алады және жағымды, әлеуметтiк, саяси, экономикалық маңызды тапсырмаларды шешкенде арнайы ролдi атқаратынын ескеруiмiз қажет.
Жастар – тек қана жастық принциптерге сүйенетiн категория емес, соншалықты әлеуметтiк және тарихи түсiнiк. Әртүрлi уақытта, әртүрлi қоғамда осы жастар түсiнiгiне әртүрлi жастағы адамдар категориясы түсiп отырған. Сонымен қатар жақындағы өткен заманда осы категорияға сәйкес салыстырмалы жағынан осы категорияға өте тар аумақтағы жастық адамдар қабаты жатқан, олар әлеуметтiк үлкендiктiң алдындағы тұрған үлкендер қатарына кiретiн отбасын құратын адамдар тобын айтқан. 
Қазiргi шындық кезеңiнде балалар көбiрек оқуға тырысады, және ата анасының қол астында ұзақ жылдар бойы өмiр сүрiп келедi, тiптi олар отбасын құрған жағдайда да ата анасының қол астында жүретiндерi де аз емес. Сол сияқты балалық шақтан жастық кезеңге өтетiн кезең бiзде өткен дәуiрге қарағанда ұзағырақ. Сонымен қатар балалық пен үлкендiктiң арасындағы үйлесiмдiлiк жасөспiрiмдерге үлкендердiң роллдерiн меңгеруге деген қиындықтар туғызады, көптеген iшкi және сыртқы конфликтерды тудырады. Осындай жастық өтпелi кезеңнiң түрлерi қоғамның арнайы жастар категориясы мен үлкендерге деген талаптарынан, нормаларының арасындағы айырмашылықтарына байланысты. 
Жастар – бұл жастық нормаларына тән ерекшелiктерiн игерген, мiнез- құлықтың бағалылықтары мен стереотиптерiн меңгерген әлеуметтiк топ. Бiрақта отандық социологиялық зерттеулерде көптеген ұзақ жылдар бойы арнайы әлеуметтiк топ ретiнде бөлiнiп қарастырылған жоқ. БҰҰ-ның анықтауынша жастар деп 15 пен 24 жас аралығындағы адамдардың категориясын ажыратады. Осы статустың анықтау критериi ретiнде бiздiң елiмiзде хронологиялық жас ерекшелiктерi арқылы жалпы жастық категориядан бөлiп қарастырады, олар 15 жастан 29 жасқа дейiн деген үйғарымдар жасалады. 
Бiздiң көзқарасымызша бұл критерии қандай да бiр деңгейде формальдық деңгейге сәйкес келедi деп есептеуге болады. Статустың бұдан да басқа параметрлерi бойынша уақыттың вертикалдық (тiгiнен) деңгейiмен емес горизонталдық (көлденеңiнен) деңгейiмен өлшенедi екен: ол отбасылық, этномәдениеттiк, бiлiм берушiлiк, интеллектуалдық, генетикалық өзгешелiктерiне сәйкес. Осы атап айтылған көрсеткiштердiң барлығы уақыт параметрiмен сәйкестелiп қандай да бiр статустың деңгейiн анықтауға көмектеседi, яғни ол жастық немесе әлеуметтiк топқа жатқызатын мiнездемелер болып табылады.  Отандық дәстүрде жас өспiрiмдер деп 13 пен 17 жас аралықтарындағы жас адамдардың тобын айту қалыптасқан екен, ал шет елдерде 13 пен 19 жас аралығындағы жастық категорияға сәйес келетiн адамдардың тобын жатқызған. Егерде бiз жастар деп 15 жастан бастап 29 жас аралықтарындағы жас адамдар тобын айтатын болсақ онда 15 жас және 17 мен 19 жас аралықтарында адамды жас өспiрiмдер қатарына қосуға болады, және жастар деп санауға болады.
Жасөспiрiмдер жасына қатысты қолданатын – олар өмiрлiк бағалылықтардың, өмiрлiк позициялардың, өмiрлiк жоспарлардың активтi құрылу кезеңiн айтамыз. Сол сияқты осыған негiзделген осы кезеңге анығырақ мiнездеме беретiн үш негiзгi сапаларды ашып айтуға болады.
Олардың бiрiншiсi (жасөспiрiмдердiң жасы – 12 және 13 жас) – қоғамдық сананың әртүрлi аймақтарындағы жинақталған әлеуметтiк категориялар мен танымдардың  игеруiндегi өте активтi кезең. Осы әлеуметтiк “бағалылықтар” жасөспiрiм үшiн көңiл аударарлық мiнезде болады, немесе ол өзiндiк тәжiрбиемен әлi де болса қалыптаса қоймаған, яғни осыған сәйкес келетiн базаның жоқтығы. Осы өмiрдiң даму кезеңiнде (әлеуметтену) индивид басқа адамның, яғни “бөтен” адамның жасаған сценариi бойынша, оның ұжымдылық бағыттылығы мен нақты өмiрдегi мiнез-құлық iс-әрекеттерiнiң құрылуына алғышарттар жасайды. 
Келесi кезең (шамалағанда 13 пен 15 жас аралығы) тұла негiздерiн құрайтын активтi индивидуалдық жетiстiктермен байланысты, үлкендердiң әлемiндегi өз өздерiн тұрақтандыратын қасиеттер мен олардың өмiрдегi iс-әрекеттерi мен өмiр “жағдайларын” меңгерумен сипатталады. Осы кезеңде жасөспiрiмнiң әлеуметтену процессiнде  тұлғаның индивидуалды дамуы мен типтену тенденциясы (осы немес басқа да пропорцияда) қалыптасады. Мiнез құлықтың ұжымдылық стереотиптерi жасөспiрiмнiң одан арғарай шағын топтардың құрамына енуге бейiмдену сезiмiн оятумен сипатталады (өз  жастағы  балалар сияқты болуы). Бұл деңгейде бiз әлеуметтенудi индвидуалынған формасы мен индивидуалынған стандарттанған формасымен соқтығысатындығына көзiмiз жетедi. 
Жасөспiрiмдiк әлеуметтену процессiнiң үшiншi сатысы ретiнде (16-17-18 жас аралығын айтамыз) әлеуметтiк психологтар тұлғаның индивидуалды даму процессiмен қатысты деген ұйғарымдар айтады. Бiз бiлетiнiмiздей “осы саты басталғаннан бастап өте күштi тұлғалық қам жеуiнен, қайран қалуынан, немесе соққыға әкелетiн уақиғалардың” болуымен қатар жүретiндiгi бiз үшiн аз мәндегi сипаттамалар емес [10;82б.]  
Осы үлкен жасөспiрiмдiк кезеңде жас қыздар мен жiгiттер ереже бойынша өздерiнiң практикалық iс-әрекеттерiмен шұғылдана бастайды. Мектеп жасындағы жоғарғы сынып оқушыларының болған құбылыстарға себеп салдарықн түсiнiктемелерiне қызығушылықтары пайда болады, талқылауларға аргументтер жасау  мүмкiндiктерi дами бастайды, жекелеген жағдайлардың шындығы мен жалғандығын дәлелдеуге тырысады, критикалық ойлау жүйелерi дами бастайды. Кейбiр жастардың ойлау қабiлетiнде критикалылық сезiмi басым болып келедi де ойлау қабiлетiнiң критикалылығы гипертрофикалық белгiлердi өзiне игерiп алады: олар шындықтың екi жағының да қарама қарсы жақтарын анықтап отырады, яғни ол идеалға сәйкес келетiн өмiрдiң дұрыс жақтары ма әлде, қарама қарсы жағы ма осыны анықтап отырады. 
Ауытқитын әлеуметтену процессiнiң тереңдiгi мен көлемдiлiгiн анықтау өте күрделi процесс болып табылады. Сонымен қатар көптеген жеткiлiктi әлеуметтену процессiнiң параметрлерiн анықтауға болады, осы процеске адекватты нақты жағдайына баға бере алады.
Осыған сәйкес А. И. Ковалева ауытқитын әлеуметтену процессiнiң үш деңгейiн анықтайды: нақты индивидтiң әлеуметтену процессiндегi ауытқуы; арнайы топтардың ауытқитын әлеуметтенуi, мұнда топ мүшелерi үшiн әлеуметтену процессiндегi ауытқу үйреншiктi әдет болатындығы; қоғамдағы әлеуметтенушiлi норма емес, яғни кризиспен тұрақтанған , оның кең ауқымды аномиясы, қоғамның әлеуметтiк құндылықтарымен сәйкес келмеуi мен олардың жеңіске жету жолдарының әлеуметпен қолданатындығы, әлеуметтену институттарының деформациялануы. Ауытқитын әлеуметтену процессiнiң критериилерiн әртүрлi негiздерге сүйенiп мәнiсiн ашуға болады, оған талдау жасай отырып - әлеуметтiк (қоғамның жағдайы, әлеуметтену институттары, стихиялық әсер етулердiң мiнездемесі және т.б.), типтiк тұлғалық және топтық (девианттық мiнез-құлық, әлеуметтенудiң кризисi, әлеуметтiк жиынтықтың кризисi және т.б.) [10;116б.]
Ауытқитын әлеуметтену процессiнiң бiр формасы ретiнде жеделдетiлген әлеуметтенудi айтамыз. Ол жастардың алдын ала әлеуметтiк роллдердi қабылдауы мен мәжбүрлiкпен жасалған үйретулердiң әдiстерi кiредi. Бұл жас өспiрiмдер мен жастардың еңбек салаларына ерте жастан бастап үйрету, сол сияқты ерте тұрмыс құру, отбасын құру, сексуалдық қызығушылықтардың ерте оянуы, ертерек балалы болуы, сол сияқты әлеуметтiк деформациялардың түрлерi.
Бұл жағдайда әлеуметтенудiң нормаға жатпайтын формаларының әртүрлiлiгiнiң iшiндегi қинаушылық әлеуметтену процессi деп айтуға болады. Қинаушылық әлеуметтену процессi деп жасөспiрiммен үлкен адамның, немесе үлкен жастағы индивидтiң әлеуметтiк рольдерiн алдын ала меңгеру мен әлеуметтену процессiнiң нормаларына сәйкес келмейдi. Сонымен қатар бұл индивидуалдылық немесе топтық мiнез құлықтағы елiктеудiң суррогаттық моделi ретнде көзге түседi, олар мәжбүрлiк пен iс-әрекеттер жасайды, төменгi деңгейдегi мәдени құндылықтарды талғамсыз меңгередi.
“Қинаушылық әлеуметтену” процессiнiң түсiнiгi кез келген әлеуметтену процессiнiң мiнездемесiне регламенттенген процесс ретiнде сәйкес келуi мүмкiн емес, себебi, әрбiр адам өзiне тиістi уақытында сол кезеңге байланысты арнайы әлеуметтену процесiнен өтуi керек. Ал әлеуметтену процессi регламентация процессiнсiз жүруi мүмкiн емес. Бiрақ кез келген регламентацияның өзi қинаушылық болып саналады. Бiрақта кез келген бақылау адам еркiндiгiн шектеуге хақылы емес. Еркiндiк керiсiнше мағынасында – деформацияланған қоғам мен оның институттарының өнiмi болып табылу деп айтылады, тұлға дамуының табиғи емес жағдайлары, және оның қоғам өмiрiне заңсыз енуiнiң қинаушылық элеменнтерi.
Қинаушылық әлеуметтену процессi  тұлғаның қоғамдығы қалыптасу процессiндегi қойылған принциптерден алшақтауы (тастанды, бағусыз, қараусыз қалған балалар немесе қаңғыбастар, көшекезерлер және т.б.) немесе әлеуметтену институттарының әсерлерiнiң жартылай жоғалтулары, әлеуметтенудiң стихиялы, кездейсоқтық каналдары жоғарыға шыққан кезде.
Кризистi қоғамда әлеуметтену процессiн ұстап қалу көлемi кеңейедi, бұл жағдайда әлеумет қазiргi кездегi индивидтердiң толыққанды өмiрге араласуы мен индивидтердiң қоғамдық өмiрге араласу үшiн қажеттi жағдай жасай алмаған жағдайда пайда болады. Бұл жағдайларға көбiне қазiргi кездегi жастар арасындағы жастардың бiлiм алуға, мамандық алуға деген, жұмысқа орналасушылық, мәдени, спорттық, сауықтыру бағдарламаларының жетiспеушiлiгi мен әлеуметтiк кепiлдiктерiнiң төмендеуi, елiмiздегi өмiр деңгейiнiң төмендеуi, криминогендiк жағдайдың белең алуы, осының барлығы жастардың осы өмiрдегi әлеуметтiк құндылықтар мен сенiмдерiнң жоғалтуына алып келедi. Осы аталған құбылыстар жеделдетiлген немесе артта қалған әлеуметтену процессiнiң пайда болуына алып келедi, ол жастар үшiн әлеуметтiк рольдердi меңгерудi себепсiз артқа шегере бередi, оның тұрақтылығының шектерi тарылады, инфантильдiлiк жағдайы басым бола бастайды.
Себебi кез келген әлеуметтiк өзгерiстердiң айқын көрiнiсi әлеуметтiк ауытқу болып табылады, онда жасөспiрiмдер ортасы үшiн әлеуметтiк ауытқитын iс-әрекеттер әлеуметтiк топтың атрибуты ретiнде қалыптаспай тұра алмайды, сол сияқты олардың қалтқысыз iс-әрекеттерiнiң айырылмайтын формасы ретiнде көрiнедi. Басқаша айтқанда жасөспiрiмдермен әлеуметтiк iс-әрекеттердiң формаларының, бағалылықтарының, нормаларының түрлерiн игеру процессi жазылған әлеуметтiк нормалармен сәйкес келмеуi мүмкiн, себебi бұл процесстердi жас өспiрiмдер ендi ендi ғана игеруде. Осының барлығын игеру арнайы уақыт өлшемi мен осы уақыттағы нормативтi-қалыптасқан iс-әректтердiң формасын меңгеруге қажет етедi. Яғни, осыған сәйкес девианттық мiнез құлық басқа да жас аралықтардағы адамдар тобына қарағандағы жиi кездесетiндiгiмен ерекшеленедi. Осындай мiнез құлықтарды жас өспiрiмдер арасында қалыптастыратын себептердiң iшiнен бiрнешеуiн ерекше бөлiп қарастыруға болады, олар жаңадан дамып келе жатқан жас ағзаның физиологиялық ерекшелiктерi мен әлеуметтiк жетiлмегендiк, олар өз кезегiнде жаңа нәрселердi көруге, ерекше қызығушылық, сол жасалған iс-әрекеттердiң нәтижелерiне деген жауапкершiлiктiң, болжамның жоқтығы, олар қажет болғандықтан сезiмдiк факторлардың басым болып кеткендiгiнен ойлануға, немесе салдарының қандай болатындығына өз өзiне есеп беруге қабiлетiнiң жетпегнедiгiмен сипатталады. 
Девианттық мiнез-құлықтың диагностикалық маңызды көрсеткiштерiне [11;161б.] келесiлердi жатқызады:     
-жағымды бағыттағы өмiрлiк жоспарлар мен профессионалдық алғышарттардың болмауы;
-оқу процессiне деген санасыздық пен тәртiптiң жоқтығы;
-пайдалы қызығушылықтардың тереңдiгiнiң және жанжақтылығының жетiспеушiлiгi;
-педагогикалық әсер етулерге сыйламаушылық қарым қатынастың болуы;
-қоршаған адамдардың iс-әрекеттерiн құқық пен моральдық талаптарға сай критикалық тұрғыдан баға бере алмау;
-өзiндiк критиканың болмауы, өзiндiк анализ жасауға деген қасиеттердiң болмауы;
-қоршаған ортаға деген назар аудармаушылық, эмпатияға деген талаптың болмауы;
-жаман әсерлерге бейiмдiлiгi, қиындықтар алдындағы тұрақсыздығы;
-мiнез-құлықтың сыртқы мәдениетiнiң жоқтығы (киiм киуде, сөйлеу мәнерiнде);
-жаман әдеттер мен қызығушылықтардың болуы (алкоголь, нашақорлық, никотин, бейберекет балағаттауы және т.б.)
Ш.Е. Жаманбалаеваның пікірі бойынша [4;34б.] қазiргi кездегi балалар мен жасөспiрiмдердiң әлеуметтенуiнiң негiзгi ерекшелiктерi ретiнде ең алдымен келесi ерекшелiктердi ескеру керек дейдi:  
	Әлеуметтенудiң негiзгi институттарының трансформациясы, ол қоғамдық қатынастар ретiндегi әлеуметтiктiң өзiнiң бұрынғы типтерiнiң өзгеруi жатады. Олар ең алдымен отбасы, бiлiм беру жүйесi, бұқаралық ақпарат құралдары мен коммуникация, қоғамдық ұйымдар сияқты  әлеуметтенудiң негiзгi институттарының трансформациясы болып табылады.
	       Әлеуметтiк реттеу механизмiнiң бағалылық-нормативтiк деформациясы. Советтiк қоғам кезiндегi құрылған әлеуметтiк нормалар өзiнiң норма-ережелер ретiнде құндылықтарын жартылай жойғандығы қалтқысыз дәлел ретiнде алуға болады. Сол сияқты институттанбаған нормалар мен күтетiн – нормаларға да өзгерiстерге ұшыраған (салт, әдеттер, қоғамдық нрав). Универаслды нормалардың сәйкес келуi өзгерген, оларды қоғамның барлық мүшелерiне жекелеген топтардың өмiрлiк iс-әрекеттерiн реттейтiн арнайы нормаларды ескермегендігiнен сәйкестiктер өзгерген. Адамның қоғамдағы мiнез құлықтарының вариабельдiлiгi мен альтернативтiк нормаларының мүмкiндiктерi кеңейдi.
	       Советтiк бейнедегi әлеуметтiк бақылау жүйесiнiң құлауы, әлеуметтiк санкциялар жүйесiнiң жағымды (марапаттар, сыйлықтар), сол сияқты жағымсыз, қинаудың қатаң шараларын қолданудың  әсерiн санамағандағы. Әлеуметтiк бақылаудың жүйесi мен әлеуметтiк санкциялар ендi ғана жасалып келедi.
	        Әлеуметтенудiң ұйымдасқан немесе стихиялық каналдары стихиялықтың пайдасы мен стихиялықтың ұйымдасқан каналдарына енуi. Олар мектептен тыс жұмыстардың, сауықтыру жүйесiнiң, балалар мен жастардың еңбек пен демалыс жүйелерiнiң бұзылуы. Бұқаралық ақпарат құралдары мен коммуникацияның ұйымдасқан каналынан идеологияланған каналға айналуы әлеуметтенудiң стихиялық факторлары, және т.б. осының барлығы тұлғаға өздерiнiң керi әсерлерiн тигiзедi. 
	         Әлеуметтену процессiндегi қоғамдық және жеке қызығушылықтардың тұлғаның құрылуындағы автономдылықтың кеңеюiне, өзiндiк iс-әрекетке деген кеңiстiктiң ұлғаюы мен адамның творчествосы мен инициативасына деген үйлесiмнiң өзгеруiне әкелiп соғады.
Осыған байланысты мынадай сұрақ туады: “Реформа кезеңiндегi жастар әлеуметтенуiнiң қарама қайшылықтары қандай?”
Жаманбалаеваның пiкiрiнше жастардың тәрбиесi мен әлеуметтену аймағының арасындағы қарама қайшылық – бұл объективтi түрдегi күрделенiп келе жатқан қоғамдық қатынастар мен, өсiп келе жатқан талаптар жүйесi, өсiп келе жатқан ұрпаққа деген қоғамның талаптарының ұлғаюы мен жеткiлiксiз деңгейдегi әлеуметтiк-экономикалық, идеологиялық, саяси-тәрбиелiк әсер етулердiң құралдарының адамдарға әсеренен туындайды. Тұлғаның дамуының өзi қарама қайшы жағдайда жүзеге асып келедi, және осыған оқымыстылардың өздерi әртүрлi келiсiмдер жасауда. Мысалы, А.Г. Ковалев мынадай iшкi қарама қайшылықтарды айқындап бередi, олар тұлға ерекшелiетерi мен жекелеген жақтардың теңсiздiкпен дамуындағы арасындағы өзгешелiктер; қызығушылық пен оны жүзегеасырудың арасындағы қарама қайшылықтар; табиғи мәлiметтердiң тұлғаның өзiндiк ерекшелiктерi мен сәйкес келмеуiнiң нәтижесiнде пайда болады.[12;241-242б.]    
  	Ал Б.Т. Лихачев мынандай қарама қайшылықтарды бөлiп қарастырады: “азамат болуға деген объективтi қажеттiлiк пен мiндет сезiмiнiң дамуы, жауапкершiлiк сезiмiнiң дамуы, қоғамдық активтiлiк, мақсатбағыттылық және осындай өмiрлiк тәжiрбиенiң жоқтығынан субъективтi қиыншылықтардың, ерiкiтлiк қысымы мен саналылықтың дамуы арасындағы қарама қайшылықтар деп айтады”.[13;28б.]
Қазақстандағы қоғамдық-экономикалық және саяси дамулар қоғамдағы әртүрлi топтар арасындағы қарама қайшылықтардың пайда болуына әкелiп соғады, сонымен қатар әлеуметтену мен тәрбие процессi жүйесiн басқаруда да қиыншылықтар туып отыр. Осы жүйеде мынадай қарама қайшылықтар көптеп орын алуда:
	Қазақстан қоғамының қазiргi кездегi нарықтық экономикадағы, азаматтық қоғамдағы және республикасының бар жағдайы мен ол көптеген жастардың пiкiрiнше керемет дамыған деңгейiн көрудегi туындап отырған қарама қайшылықтарды айтуымызға болады.
	Бiлiм беру реформасының объективтi қажеттiлiг мен мемлекетiмiздiң тәрбие мәселесiн ресурстармен, құралдарымен қамтамасыз ету жағдайындағы туындап отыратын қарама қайшылықтар.
	Қоғамның бұрынғы ескi бағалылықтары мен әлi күнге дейiн жастар одан айыға қоймаған, және сонымен қатар жаңа құндылықтар, яғни оларды әлi жастар контингетi әлi меңгере қоймаған құндылықтар арасындағы қарама қайшылықтар. Жас ұрпақтар қазiргi кезде коммунизм мен социализм құрылысы туралы қарама қайшы пiкiрде, оларды ескi қоғамның құндылықтары деп санайды, сондай жағдайда да индивидуализмдi аса қауiппен қабылдауда, яғни нарығын бағалылықтары, жеке қожалықтар, еркiндiк, демократия, дiндер алдыда келедi.
	Жаңадан пайда болған өндiрiстегi, нарықтық қатынастар мен талап етiлмейтiн жастардың инновациялық потенциалы арасындағы қарама қайшылық. Қазiргi кезде елiмiзде жастардың еңбек өндiрiстiгiнен алшақтау процессi айқын көрiнуде, көптеген жастар үшiн еңбек өзiн өзi жарыққа шығару немесе өзiндiк қабылдауларға деген жағдайлардағы өз мағынасын жоғалтқан. Сонымен қатар көптеген жастардың өз өмiрлерiндегi мағыналық жағынан көптеген дәстүрлiк көзқарастар тұрғысынан қайтадан қарастыруға итермелейдi, және таза ниетпен еңбек етуге, жаңа мамандығын алуға, бiлiм алуға тырысуға итермелейдi.  
	Жастардың қажеттiлiктерi мен өзiнiң жағдайларының жақсартуы мен қазақстандық қоғамның қажеттiлiктерiн қанағаттандыру мүмкiндiктерiнiң жоғарылауының арасындағы қарама қайшылықтары туралы айтылады.
	Әлеуметтiк әдiлдiк туралы танымдар мен халықтың әлеуметтiк дүниелiк дифференциациясы мен әлеуметтiк теңдiк, сонымен қатар оның iшiнде жастардың дифференциациясы арасындағы қарама қайшылықтардың тууы. 
	Қазақстандағы жаңа саяси жүйенiң құрылуы мен демократизацияға деген саяси курстың қалтқысыз жүзеге асырудың арасындағы қарама қайшылықтар. Қазақстанда қазiргi жастардың кезде саяси шаршағандық процессi мен нәтижесiз саяси дискуссиялардың, ант беруден  байқалады. Бұл қазiргi кездегi жастардың – қоғамдық мәселелерге мемлекет тарапынан салқынқандылық реакция көрсетуi. Сонымен қатар қоғамда жаңадан жастар құрылымының саяси плюриализмi расталуда.
Құқықтық әлеуметтiк мемлекеттiң құрылысын декларациясы мен жастардың құқықтық, әлеуметiк қорғаусыздығынан, оның iшiнде балалардың қорғалмағандығы арасындағы қарама қайшылық. Елiмiзде соңғы кездерi жастардың өте кедейлену процессi белең алуда, туудың санының төмендеуi, ажырасулардың санының көбеюi, жетiмдiк көрсеткiштерi мен балалардың ауыруының санының артуы көбеюде. Жастарға  қылмыстық әлемнiң әсер етуi, моральдың таралуы, жастардың заңға құлақ аспаушылық процесстерiн тудырады. Жастар мен балалардың маргинализация процессi  тереңделе бастады, олар қоғамның қудалаушылығына ұшырағандар (қаңғыбастар, кедейлер, нашақорлар, және т.б.) [4;24б.]
Жастар арасындағы әлеуметтiк процесстердiң жетiстiгi қазiргi қоғамдық қатынастарда қалыптасқан өмiр бейнесi мен әлеуметтену  тәрбие процессiн жүзеге асыратын тапсырмаларды және факторларды неитралдандыруға көптеген позитивтi факторлардың қолданылуымен жүзеге аспақ. Үлкен адамдарға қарағанда, жастардың жаңа жағдайларға адаптациясы үлкен қиындықтармен жүзеге асуда. Жастардың әлеуметтенуi  бүгiнгi күнде құндылықтардың өзгеруiмен, бағдарлықтар мен ұйғарымдардың өзгеруi қалыптасуда. Осылар қоғам алдында жастарды жаңа нарықтық қатынасқа үйретуге, және соған қатысты жаңа жағдайлар туғызуға, мүмкiндiктер беруге тапсырмаларды қояды.

           2 Қазақстандағы ауытқымалы мінез құлықтағы
адамдармен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстар
2.1 Қазақстан Республикасындағы қараусыз қалған балалар мен жасөспірімдермен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстар

	Тұлғалар ортасындағы теріс мінез құлық қалыптарының кеңінен тараған түрлеріне қараусыздық пен қаңғыбастық жатады. Бірінші түсінік Тұлғалар арасындағы жасы кіші балалар және жасөспірімдерге қоладанылады, екіншісі олардан ересектеу жастағы Тұлғалар тобына қолданылады.
	Қараусыздық, қараусыз өткен балалық кең тараған күрделі қоғамдық апат. Қараусыз қалғандар педагогикалық бақылау мен қамқорлықтан шет қалған, қоғамдық өмірлері денсаулықтарына зиянды жағдайларда өмір сүретін жасөспірімдер. Қараусыз қалғандар деп ата анасынан және үйлерінен айырылғандарды ғана есептемеу керек. Егер ата аналары балаларына тамақ бермей, қатал ұстап, өзі үлгі көрсетіп қылмыс жасауға итермелесе, мұндай ата аналардың балалары да қараусыз қалған болып есептеледі.
	Әлеуметтік құбылыс ретіндегі қаңғыбастық жастардың өкілдерін ғана емес, олардан да ересек адамдарды қамтиды. Ол жастардың белгілі бір тұрағынсыз еліміздің аймағында болмаса жергілікті жерден, қаладан тыс жерлерде ұзақ уақыт бойы қаңғырып жүруімен сипатталады. Қаңғыбастық қоғамдағы экономикалық әлеуметтік әл ауқатсыздықтың көрсеткіші болып табылады. 
	Ұзақ уақыт бойы қаңғыбастық қылмыстық тәртіп жүзінде азаматтардың қоғамдық пайдалы еңбектен бас тартуы, паразиттік өмір салтын сүру,әлеуметтік жалқаулық белгілері ретінде қуаланған болатын. 
	РАН тұрғындарының әлеуметтік экономикалық проблемаларының институтының жүргізген зерттеулері мынадай «қараусыз қалған адамның типтік» портретін жасаған: бұл жасы сегізден он бес жас аралығындағы жасөспірім, әдетте қалалық тұрғын, олардың 83% ұл балалар, бірақ соңғы уақыттары қыз балалар көбейіп келеді, 57%- үлгерімі нашар балалар, кейбірі бірнеше жыл бір сыныпта отыр, көпшілік қараусыз қалғандардың отбасы бар, 8% - отбасы толық, 24% толық емес, 16% - ата аналарымен, әкелерімен, аталарымен тұрады қалғандары балалар үйінен қашып кеткен.
	Осы зерттеуден байқағанымыздай, 2003 – 2007 жылдары пайда болған қараусыз қалғандар үрдісінің шамамен 70% топтарға біріккен, оларды ересек жасөспірімдер, тіпті ересек адамдар басқарады. Мұның еш жақсылығы жоқ: топта олар өздерін топта жазаланбайтындай сезінеді, агрессивті және ашуланшақ болып келеді, дегенмен оларға онда өмір сүру оңай, ақша таба алады, өздерін қауіпсіз сезінеді, егер қауіп төне қалса бір біріне көмектесе алады. Қоғамдағы дарашылдық идеясының кеңінен тарауы жасөспірімдер үшін де өз ізін қалдырды, сол себепті қазір мұндай топтар азайған, бұл балалар аса еңбектенбей ақ ақша тауып, өмір сүруге болатынын түсінген. 1996 жылғы қараусыз қалғандарды сұрағанда олрды әлі де болса, қоғамның көмектесетініне кішкентай да болса да  үміттері бар екені анықталған. 
	Бұл мәліметтер Ресей зерттеулерінен алынған, бірақ бұрынғы ортақ өткеніміз бен қазіргі әлеуметтік экономикалық және әлеуметтік психологиялық жағдайларымыздың ұқсастығын ескерсек, оларды қазақстандық қоғамға да тән деп айтуға болады. Қараусыздық пен қаңғыбастық баланың, жасөспірімнің, жас адамның жеке драмасы емес, ол әлеуметтік апат, әлеуметтік қауіп ол мыналардан көрінеді:
	Алғашқы қоғамдық ырғақтан үлкен адамдар тобы қысқартылады, қоғамның еңбек және білім беру әулеті азаяды: себебі қараусыз қалғандар мүлдем оқымайды, «бомждардың» көпшілігінің білімі орта және арнаулы орта;
	Қылмыс үшін және қосымша криминалдық факторға қолайлы орта қалыптасады: мамандардың ойынша, 85%  қараусыз қалғандар мен 35% «бомждар» суық қаруға ие, олар көптеген төбелес, ұрлық, ауыр қылмыстардың қатысушылары;
	Әлеуметтік «түпте жатқан» өкілдердің антисанитарлық жағдайларда өмір сүруінен олар көбіне әртүрлі аурулардың құрбандары, әрі тасушылары болып келеді: мемлекет қаңғыбастықтың санитарлық гигиеналық аспектілерімен айналысуға мәжбүр болып отыр. 
	Қараусыз қалған және «бомждарға» айналған жас адамарға әлеуметтік көмек көрсетудіұйымдастырмас бұрын, қараусыздықты болдырмай, қаңғыбастықты барынша шектеу үшін олардың пайда болуын макро және микросоциалдық деңгейде себептерін білу өте маңызды.
	Әлеуметтік экономикалық себептерге ұзақ уақыт бойы еңбек салтын бұзатын және адамдардың бұзылуына әкеп соғатын мынадай факторлар жатады: экономикалық дағдарыс, жұмыссыздық, аштық, эпидемиялар, әскери жанжалдар немесе табиғи катаклизмалар әсерінен болатын үдемелі миграциялық процестер.
	Әлеуметтік экономикалық себептердің салдары болып есептелетін әлеуметтік  психологиялық себептер ең алдымен отбасындағы дағдарыспен, айырылусылардың көбеюімен, ата анасының бірінен айырылуы, отбасындағы көңіл күйдің ширығуы, балаларға қатал қарау, денесіне жарақат салардай жазалау, кейде ересектер тарапынан сексуалдық зорлаулармен байланысты. Сонымен қатар, жиі кездесетін факторларға маскүнемдік пен алқаштық, таксикомания, нашақорлық жатады.
	Қоғамның дамуының өтпелі кезеңінде, әлеуметтік экономикалық өмірдің тұрақсздығы жағдайында, реформаларды жүзеге асыру кезі халықтың негізгі бөлігі үшін ауыр болады, балалардың, жасөспірімдердің өміріне теріс әмер етіп, қараусыздықты тудыратын қосымша факторлар іске қосылады. Ондай факторларға іске қосылады. Ондай факторларға мыналарды жатқызуға болады:
-Халықтың өмір сүру днеңгейінің төмендеуі, ортасындағы балаларды асырау жағдайының нашарлауы;
 -Нарықтық қатынастар мен мемлекеттің бюджеттік арнайы ақша бөлуінің қысқаруына байланысты балалар мен жасөспірімдердің демалыстары мен бос уақыттарын өткізуді қамтамасыз ететін инфра құрылымның таратылуы;
-Үлкендердің еңбек ақыларын кешіктіруге, жұмыссыздыққа және т.б. жағдайлар әсерінен психоэмоционалды күштің өсуі, өз кезегінде жас ұрпаққа тікелей әсер етпей қоймайды;
-Балалармен отбасында және интернаттық мекемелерде олардың тағдырларына жауапкершіліктің төмендеуіне байланысты қатал қарауының кеңінен тарауы, мемлекет пен қоғам тарапынан олардан алшақтықтың тереңдеуі;    
-Білім беру мен мәдениет салаларының комерциялануы.[28;297-307б.]
	Барлық осы факторлар қандай да бір дәрежеде ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда да орын алған. Жоғарыда көрсетілген факторлардың қалай болса да отбасына келіп тірелетінін байқау қиын емес, себебі осы отбасы қараусыздыққа «жәберудің механизмі» рөлін орындайды.
	Қараусыз қалғандардың негізгі психофизикалық қасиеттері үйсіз өмірде қалыптасады, мазмұны көшедегі қатал күрес пен үлкендердің тәрбиелік көмегі мен қалыпты балалардың ортасының болмауынан қалыптасады. Қараусыз қалғандарды өзін өзі сақтау инстинкті өте жоғары дамыған, оны өзімен жасыт балалар мен жасөспірімдермен байқай алмайсыз. Эмоционалды қозушылық жақсы байқалады, оны көбіне жасанды қоздырғыштар алкогол, есірткі, тұрмыстық химия заттарын қолдану арқылы күшейтіп отырады. Жыныстық өмірдің сезімтал элементтері қалыпты жастық физиологиялық нормадан бұрын жетіледі де, ол тәртіпсіз жыныстық қатынастарға бару, жезөкшелікке әкеп соғады. Авантюристікке деген ұмтылыс байқалады, ол тәртіпсіздік пен еңбектегі тұрақсыздықтың қалыптасуына әсер етеді. Тіршілік үшін күрес деструктивтік бағыттылықтың агрессивті қасиеттерін қалыптастырады. 
	Үйсіз өмірдің салдарынан психикалық және физикалық денсаулық пен дамудың жағдайын бұзады. Көптеген қараусыз қалғандарда асқазан ішек жолы жұмысының бұзылуы, бронх өкпе жүйесінің бұзылуы, аллергиялық аурулар, венериялық аурулар жиі кездеседі.
	Үлкен өзгеріске қараусыз қалғандардың жеке басы ұшырайды. Мамандардың айтуынша, қараусыз қалып  3 -4 ай өмір сүру десоциализацияның табалдырығында тұру деген сөз. Жас қараусыз қалғандарда әлеуметтік қажеттіліктер шеңбері шектеулі, негізгі қызығушылықтары: ішімдік, құмар ойындар, қоғамда қабылданған негізгі нормаларға ашық қарсы келу.
	Мұндай орталарда жабайы деген күші, басқалардан үстем болу және басқалары жоғары бағаланады.
	Қараусыз қалғандар мен «бомждарға» кез келген маргинальдық тұлғаларға тән психо әлеуметтік қасиеттер тән: ертеңгі күніне деген сенімсіздік, өмірлік маңызы бар мақсаттарды жауып тастау; агрессивтілік пен бұйығу арасындағы ауытқулар, ақылмен ойлауға емес көңіл күйге және түрткі болған ойға қабілеттілік, өзгерістерге күдікпен қарау, өз жағдайының нашарлауынан, мәртебесінен айырылып қалудан қорқып, агрессивті қорғануға қабілеттілік.
	Қараусыз қалу және қаңғыбастық жолына түскен көптеген Тұлғаларды «өмірдің жиегіне» шығарып тастау, әрине, әлеуметтік қызметкерлер мен әлеуметтік педагогтардың, мемлекеттік және қоғамдық институттардың кәсіби назар аударуы қажет етеді.
	Жастардың осы категорияларымен әлеуметтік жұмыс жүргізуді ұйымдастыру және жүзеге асыру кезінде біріншіден, жеке тұлғаның әлеуметтік байланыстарының бұзылу процесін болдырмайтын моральдық, психологиялық, экономикалық қолдау көмектесетінін ескеру керек, мұнда кейде десоциализацияның алдын алу үшін көбіне экономикалық, ресурстық және ұйымдастырушылық қолдаулар бұл байланыстардан гөрі тиімді екенін де білген жөн; екіншіден, егер жеке тұлға өзінің әлеуметтік қызметкер әлеуметтік психологиялық бұзылуды болдырмау үшін, жаңа мәртебе табу үшін де көмек көрсетуге міндетті; үшіншіден, жеке тұлғаның өз бетімен сырттан келетін көмексіз, соның ішінде әлеуметтік қызметкердің көмегінсіз, «әлеуметтік шұңқырдан» шығуы мүмкін емес: осы «әлеуметтік шұңқырдың» 36% тұрғыны ғана шығуы болады деп есептесе, 43% ондайды ешқашан естімегенін айтқан.
Қараусыз қалған эәне қаңғыбас Тұлғалармен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстарды үш кезеңге бөлуге болады:
Баланы қаңғыбастық жолға итермелейтін отбасындағы әл ауқатсыздық белгілері байқалған кезден бастап отбасымен жұмыс;
Қараусыз қалғандар мен қаңғыбастармен жұмыс;
Бұрынғы қараусыз қалғандармен олардың қайтадан бейімделуімен жұмыс.   Әлеуметтік қызметтердің бірінші кезеңде табысты жұмыс жүргізуі одан кейінгі екі кезеңде жүргізетін әлеуметтік жұмыстар ауқымын азайтып, бұл құбылыстың көлемін азайтатыны сөзсіз.
	Қоғамдағы жалпы әлеуметтік экономикалық жағдайдың нашарлауы кейбір отбасыларына өз балаларына толықтай жағдай жасауды қамтамасыз етуге кедергі жасайды. Әсіресе өз балалары үшін жауапкершілікті ала алмайтын немесе алудан бас тартқан отбасыларында жағдай мүлдем күрделі. Мұнда балалар маскүнемдік, нашақорлық және т.б. құбылыстарды тікелей бастан өткізеді. Осындай отбасыларындағы тәрбие әлеуеті мүлдем жоқ, балалар жиі зорлық көреді, олардың денелеріне  зақым келтіреді, тіпті сексуальдық тұрғыда зорлық көрсету, адамның абыройын тәлкілейтін жағдайлар да жиі кездеседі. 
	Өткір болмаса да алаңдатушылық туғызып отырғантағы бір құбылыс, толық емес және жиі жанжалдасатын отбасыларында, ата аналары айырылысу алдында тұрған отбасыларында байқалатын балалардың депривациясы. Ата анасының бірінің болмауы материалдық қиындықтар тудырып қана қоймай, қатынастардың психологиялық құрылымын бұзатындықтан, рухани қиындықтар да туғызады.
	Қараусыз қалғандарды анықтаумен әдетте полиция айналысады, олар жүйелі түрде арнаулы жедел алдын алу шараларын мобильдік топтардың қатысуымен жүргізіп отырады,  оның құрамына полиция қызметкерлері участкелік қызметкер, КТІИ инспекторы, әлеуметтік қызметкерлер, білім беру департаментінің және медицина қызметкерлерінің өкілдері кіреді. Қазақстанда мысалы «Жасөспірім» атты операция жиі өткізіліп тұрады.
	Қараусыз қалғандарды ұстап алғаннан кейін, оларды ЖУББРО әкеледі де, оларды толық медициналық тексеруден өткізеді. Олардан ата аналары, қамқоршылары туралы сұрайды, қажет болған жағдайда қосымша медициналық көмек көрсетеді. Осы жерде оларды тамақтандырады, қажет болған жағдайда киім береді.
	Келесі мәселе баланы қайда орналастыру: үйіне қайтару, басқа отбасына беру, немесе балалар баспасына, не басқа да әлеуметтік қызмет көрсету орындарын жіберу сияқты сұрақтар шешіледі.
	Әлеуметтік тәжірбиеде қараусыз қалғандармен жұмыста «қысқа уақыттық баспаналар» және мекен жайға орналастыратын орталықтар жақсы үлгі болып келеді. Бұл ұйымдар мен мекемелер өз алдарына жасөспірімге дағдарыстың бастапқы кезінде ақ  көмектесуді, дау жанжалдың өсуіне жол бермеуді, үйден қашып кету рецидивінің алдын алуды, түзелмес алшақтыққа апарып соғатын жанжал жағдайындағы ширығуды босаңсытуды, және мүмкіндігінше екі жақты ата аналар мен балаларды тыныштандыруды мақсат етіп қояды.
	АҚШ – та  мысалы, әрбір жас адам қараусыздығы үшін және қаңғырып жүргеніне байланысты ұсталса, оларға бірден 24 сағатқа баспана береді, мұнда анонимділік сақталады, жылы «отбасылық» жағдайы жасалады, тек бостандығы ғана шектеулі. АҚШ аймағындағы кәмелетке толмаған қашқындарға қызмет көрсетудің ұлттық желісі аумағында 200 – ге тарта кәмелетке толмағандарға арналған орталықтар бар, бұл орталықтар жергілікті билік орындарына қарайды, полиция қызметкерлерімен, сот өкілдерімен, әлеуметтік қызметтермен жақсы қарым қатынаста болады, олар өз кезегінде жасөспірімдерді тағдыры шешілгенше ойланбастан осында жіберіледі.
	ТМД елдерінде, соның ішінде Қазақстанда соңғы уақыттары қараусыз қалған, бейімделмеген жасөспірімдер үшін арнаулы реабилитациялық әлеуметтік қызметтер кеңінен таралып отыр. Бұл мекемелердің атаулары әр түрлі баспаналар, тәрбие үйлері, орталықтар және т.б., бірақ олардың негізгі мақсаттары біреу баланың отбасылық байланысын қайта қалпына келтіру немесе алмастыру. Мұнда негізгі үш бағытты атап өтуге болады:
-Баланы өз отбасына қайтару;
-Оған қамқор болатын отбасын табу;
-Сол мекемеде отбасылық жағдай жасау.
	Жоғарыда көрсетілген бағыттардың біріншісін тәжірбие жүзінде шешуде ата аналармен және балалармен психологтың, әлеуметтік қызметкердің жақсы диалогтық қарым қатынас орнатып, әңгімелесушінің тілін тауып, түсінуге тырысуы көмекеседі. Бұл жерде жақсы «кеңесшінің» рөлі ең тиімді, кеңесші отбасы мүшелеріне проблемаларын өздері шешіп, өздеріне қолайлы жол табуға көмектеседі.
	Әрине, мұндай жұмыс барлық отбасыларында жүзеге аса бермейді. Бірақ, ата аналық құқықтан айырылса да, немесе бала олардан күштеп тартып алынса да, ата ананың біреуі әлі де болса баласымен жақсы байланысты сақтаған кезде ата аналар күні ұйымдастырылуы мүмкін, ал патронажы сәйкес келсе баланы уақытша үйіне жіберуге рұқсат етуге болады. Осы жағдайды бақылап отырған мекеме кейіннен ата аналық құқығын қайта қалпына келтіруге өтініш бере алады.
	Егер отбасының бірлігін сақтай алмаған жағдай болса, екінші бағыттағы проблеманы шешуге кірісу керек – бұрынғы қараусыз қалғанға қамқор болатын отбасын іздеу. Мұндай отбасын табу үшін асырап алушы деген түсінікті анықтап алу керек. Баланың оның қалыпты дамуына барлық қажетті жағдайлар жасалған отбасында тәрбие алуға құқығын жүзеге асыруға мүмкіндік ьеруі керек.
	Асырап алған отбасы баланы өз аттарына шығарып асырап алатын отбасы емес, тек баланы тәрбиелейтін отбасы. Бірақ оны алдын ала тексереді, бала тәрбиелейтін жағдайларына қарайды. Психолог асырап алушы ата аналардың жеке бас ерекшеліктерін, мінездерін тексереді, отбасы мүшелері арасындағы қарым қатынасты зерттеп, қорытынды шығарады. Зерттеуден кейін асыраушы ата аналар әлеуметтік реабилитациялық мекемемен бітім шартқа отырады, кейіннен жергілікті әкімшіліктің тапсыруымен асыраушы отбасына психологиялық, құқықтық көмек көрсетеді, бекітілген нормалар бойынша баланы асырауға кететін шығындары: тамағын, дәрі дәрмектерді, киімдерді, мектеп құраларын төлейді. Баланы күтуге және тәрбиелеуге  жауапкершілік алған асыраушы ата аналар еңбектері үшін төлем ақы алады, қазіргі жағдайда ол өте аз сомаға ғана. Сондықтан да қазіргі кезде жастар туралы бағдарламаларды қалжыландыру көздеген.                                                                                                            
                                                                                                                                3 - кесте
	 Республикалық жастар бағдарламасын қаржыландыру    2003 – 2009 жыл*
№	Жылдар 	Қаржыландыру мөлшері	
	2003 	800 мың теңге	
2	2004 	502 мың теңге	
3	2005 	502 мың теңге	
4	2006 	752 мың теңге	
5	2007 	631 мың теңге	
6	2008 	719 мың теңге	
7	2009	745 мың теңге	
*ҚР Статистикалық агенттігі, 2009 жыл.
	Осы жерде негізгі себеп материалдық мүдде ғана ма деген сұрақ туады. Бұл әрине мүмкін. Бірақ екі жақты жауапкершілікті қамтамасыз ететін бітім шартқа отырғаннан кейін әлеуметтік реабилитациялық мекеме балалардың асырап алған отбасында қалай өмір сүріп, тәрбиеленіп жатқанын құқықты, әрі міндетті.
	Егер бұл отбасы бала үшін туған үйіндей болмай кетсе, онда басқасын іздейді. Тәжірбие көрсетіп отырғандай, асыранды отбасында өскен бала балалар үйінде өскен балалардың болашақта өзінің отбасылық өмірінде, тұрмысын ұйымдастыруда қиындық көрмейтіні дәлелденген.
	Асыранды отбасында өсіп жатқан бала, отбасы оған қамқоршылыққа алуға немесе асырап алуға құжатын ресмилегенше, мемлекеттің қарамағында болады. Бірақ, арнаулы мекеменің қызметкерлері оларды жеңілдетіп, жағдайдың тезірек шешілуіне әрекет ете алмайды, өйткені баланы асырап ала алмаған жағдайда да, баланың толық отбасындағы өмірі әлеуметтік реабилитация үшін маңызды. 
	Сонымен қатар, балалардың көпшілігі қамқор болатын, асыранды отбасыларына түсе алмайтыны белгілі, сондықтан үшінші бағыттағы арнаулы мекемелердің үй жағдайына жақын келетін жағдай ұйымдастыру мақсатын шешу өте маңызды. Мұндай жағдайларда ұйымдастыру үшін ұйықтау, тамақтану, бос уақытты өткізу және еңбек етуге жағдай жасаудың өзі аз, ол тағы да мыналардан тұруы керек:
-Балалар мен жасөспірімдерге отбасы бере алатын өмірге маңызды санитарлық гигиеналық, шаруашылық тұрмыстық дағдыларды қалыптастыру;
-Балалар өмірін отбасы стилінде ұйымдастыру, ол сабақтардың, дәстүрлердің болу формаларында жатыр;
-Балардың әртүрлі еңбек, бос уақытты өткізудегі балалар мен ересектердің әріптестігі сияқты іскерліктері мен дағдыларын игеру процесін құру;
-Балада бұрынғы отбасында және қараусыз сүрген өмірінде жоғалтып алған өзінің құндылығы мен қадыр қасиетін бағалайтын сезімді қалпына келтіруге барлық қарым қатынас жүйесін жұмылдыру;
-Баланың бұрынғы өмірлік кезеңінде танымдық әрекетінің (жалпы білім беретін мектеп, КТУ, теңестіру сыныптары, өтемдік оқыту сыныптары) қалыптасуының қандай дәрежеде өткенін ескере отырып, жеке ерекшелігіне қарай оқыту;
әлеуметтік реабилитациялық жұмыстың табыстылығы ретінде тартымды, дамытушы еңбекке балаларды тарту.  
	Сонымен, әлеуметтік жағынан қараусыз қалған балалардың қиын кезінде реабилитациялық мекеменің онымен байланысқа түсіп, жаңа ортаға, жаңа қатынастар жүйесіне бейімделуі үшін мыналар қажет: жақсы тұрмысты қамтамасыз ететін, білім алуға және еңбек етуге тартуға қайтадан оралуға мүмкіндік жасаудың жағдайлар кешені; медико психологиялық тексеруден және қапы келтіруден өткізу; жеке патронаж.  

2.3 Қазақстандағы құқық бұзушылық, қылмыс әлеуметтік жұмыстың объектісі ретінде
	Девианттық мінез құлықтың өткір формасына заң тұрғысынан жауапкершілік қарастырылған құқық бұзушылықтар, яғни мемлекеттік немесе қоғамдық құрылым не тәртіпке, мемлекеттік, қоғамдық не жеке меншікке, азаматтардың құқығы мен бостандығына, басқарудың бекітілген тәртібіне қол сұғатын құқыққа қарсы әрекеттер жатады.
	Барлық нақты бұзушылық қылмыс пен теріс қылыққа бөлінеді. Юристтік тұрғыда бір жағдайға құқық нормаларын бұзуға қатысты болғанымен, бұлар әртүрлі түсініктер. Олардың айырмашылығы қоғамдық қауіптілігінің дәрежесіне байланысты. Егер жеке тұлғаның әрекеті қоғамдық қауіпті деп қылмыстық құқықта тыйым салынса, онда ол қылмыс болып табылады. Теріс қылық қылмысқа қарағанда, қоғамдық қауіпті сипаты жоқ, қылмыстық заңда қарастырылмаған, қоғамдық зиянды әрекет. Теріс қылықтар қылмыстықтан басқа, азаматтық, әкімшілік, еңбек және басқа да құқық салаларының нормаларымен реттеледі.
	ТМД елдерінің қазіргі даму кезеңі құқық бұзушылықтың, соның ішінде қылмыстың барынша өсуімен сипатталады. Бұл процестің ерекшелігіне тұлғалар қылмысының, соның ішінде жасөспірімдер қылмысының «ересектерге» қарағанда жылдам қарқында өсуі жатады. Статистика мәліметтері бойынша, Қазақстандағы қылмыстық жауапкершілікке тартылғандардың көпшілігінің жасы 18-29 жаста екен, ал әрбір оныншы  18 жасқа толмаған.
                                                                                                                                4-кесте.
	Республикадағы қылмыс жасаған жастардың саны (мыңдап)*
		Жылдар	
	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	
Қылмыс жа-саған бар-лық тұлға-лар		89,8	107,0	198,9	11,2	116,7	97,5	89,3	97,5	100,3	
соның ішінде 14-17 жастағылар	12,4	12,5	11,4	10,6	8,9	8,4	6,9	7,0	7,5	7,5	
* ҚР статистикалық агенттігі, 2009 жыл.
                                                                                                                           5-кесте .   
Сотталғандар құрамы (%)*
	Жылдар 	
	2000	2001	2002	2003	2004	2005	2006	2007	2008	2009	
Барлық сотталғандар	100	100	100	100	100	100	100	100	100	100	
Соның ішінде кәмелетке толмағандар	14,0	13,9	10,7	9,7	8,0	7,2	7,1	7,8	7,7	7,5	
* ҚР статистика агенттігі 2009 жыл
	Мамандар жастар ортасындағы криминализацияның мынадай алаңдаушылық туғызатын үдерістерін атап көрсетеді:
	Қазіргі уақытта жастар мен жасөспірімдердің қылмысы белсенді түрде өршіп келеді. Ол жастардың негізгі әлеуметтік демографиялық, аймақтық және кәсіптік білім беретін аспектілеріндегі топтарын қамтиды. Тұлғалар жұмыссыздығының өсуіне қарай жастардың ештеңеге тартылмаған топтарының арасынан криминалдық әсерге бейім топтар қалыптасып келеді.
	Жастар қылмысы «жасарып» келеді: криминогендік әсерге бейім «қауіпті» жасқа жеке бас дамуындағы маңызды кезең 15-16 жас аралығы жатады; жасөспірімдер арасындағы қылмыс өсіп келеді, олардың істері Қылмыстық кодексте қаралғанымен, оларға 14 жас толмағандықтан қылмыстық іс қозғалмайды немесе тоқтатылады.
	Жастардың әйелдер бөлігінің қылмысы, әсіресе нашақорлық пен жезөкшелікке байланысты қылмыстар үлесі өсіп келеді.
	Жастар қылмысының құрамында ауыр қылмыстар: қасақана кісі өлтіру, тонау, қарақшылықтар үлесі өсіп келеді.
	Жастар қылмысының топпен жасалатынының саны өсіп отыр. Жастардың асоциациялық сипатындағы бейресми бірлестіктерінің құққа қарсы жағына қатысты әрекеттері өз шеңберін кеңейтіп келеді. Бақылаусыз қалған жасөспірімдер қылмыстық әлемді өздеріне сіңірген жартылай криминалдық топтарға бірігеді.
	14 жастан 18 жасқа дейінгі жасөспірімдер мен  ересектердің құқық бұзушылықтары сияқты қасақана, зорлық жасау арқылы жасайтын құқыққа қарсы мінез құлықтарға барады. Кейбір криминологтардың пікірлерінше, көрсетілген жастағы жас адамдардың  арасында кеңінен тараған «типтік» қасақана құқық бұзушылықтарына жастар арасында сәнді болып есептелетін заттарды ұрлау, автоколіктерді ұрлау, зорлық арқылы жасалатын құқық бұзушылықтарға денеге жарақат жасау арқылы жасалатын жастар арасындағы «талқылаулар», сексуалдық зорлау. Сонымен қатар, жасөспірімдердің қылмыстарының сапалық құрамы кеңейіп келеді. Оларға дәстүрлі қарақшылықтар мен тонаулардан басқа бопсалау мен қорқытып ақша талап етулер жатады.
	Кәмелетке толмағандардың қылмысы мыналардан тұрады. Жоғарғы жасырындылығы, себебі:
А) жасөспірімдерден зардап шеккен ересектер көбіне ол туралы құқық қорғау органдарына хабарламайды;
Ә) қылмыстың басты бөлігі «жариялылық», «сатып кету» сияқты түсініктер қоштала бермейтін, арнаулы қарым қатынас орнаған орталарда жасалады;
Б) құқық қорғау органдарының аса жұмыс бастылығының кесірінен одан гөрі жеңілдеу деп есептелетін жасөспірімдер жасаған қылмыстар әдетте тіркелмей, қарастырылмай қалады;
	Жастар ортасындағы криминалдық процестердің күре тамыры посткеңестік елдердің қоғамдық өмңрлерінің көптеген салаларына енген. ТМД елдерінің мемлекет аралық  статистика комитетінің бағалауынша жалпы қылмыстың, соның ішінде жастардың қылмысының өсуіне барлық факторлардың ішінде негізгі рөлді жүргізілген реформаларға байланысты туындаған теріс факторлар ойнайды екен. Сол факторлардың ішіндегі ең деструктивтісі, жалпы қоғамға да, криминалдық жағдайларға да әсер ететін, капитал мен қаржының жеке жастардың қолдарында жоғарғы деңгейде шоғырлану қарқыны болып табылады. Бұл халықтың жеке топтарының арасында әлеуметтік теңсіздік пен антогонизмді туғызып қана қойған жоқ, криминалдық тәжірбиесі бар және қылмыс әлемімен байланысы орныққан жағадан пайда болған бизнесмендердің арасындағы әсер ету салалары үшін күрестің өршуіне әкеп соқты.[15;59б.]
	       Тұлғалар арасында болып жатқан құныдылықтарды бағдарлау деформациясы заңдылықты ұстанудың, өз еркін, күштілігі мен қаталдығын бекітудің алғы шарты болып табылады, өйткені аморализация мен қылмыс арасының жігі әлдеқайда қозғалмалы. Оның үстіне осы моральдық нормаларды теріске шығару жас адамдардың көптеген қылмыстарының негізіне жатады. 
	       Жастар қылмысының проблемасын зерттеуші көптеген зерттеушілер социологтар, психологтар, криминологтар жастарды криминализациялаудың негізгі факторларының біріне теледидарлар мен бейнепрокаттардың коммерциялық пайда үшін жүргізіп отырған, шолақ ойлаған әрекеттерін жатқызады.   Кейбір ғалымдар әлемде болып жатқан зорлық зомбылықтың шамамен 10% теледдардың кінәсі бар деп есептейді: ол көрерменді, әсіресе жас көрерменді зорлыққа бой үйретуге жаттықтырады, оны өмірдің бір бөлігі ретінде қабылдатады. Жасөспірімдер арасындағы кеңінен танымал фильмдердің неше адамның өлігін ұсынатынын санағанда: «Робот полицейский 1» фильмі көрсетілу кезінде 32 адамды өлтірсе, «Робот полицейский -2» фильмі 81 адамды өлтірген, «Рэмбо первая кровь» фильмі яоңтүстік Шығыс Азияда 62 кісіні өлтіріп кетсе, «Рэмбо -3» Ауғанстанда жүріп105 адамды өлтіреді екен. Әрбір жаңа серия оның алдыңғысына қарағанда қатыгездеу және ол солай болуы түсінікті де, себебі қанға еті үйренген көрермен фильмнің мазмұнына енді онша қызықпайды, оны осы өліктерімен ғана қызықтырасыз. Осы фильмдердің ең басты кінәсі кісі өлтіру, өйткені ол мұнда проблеманы шешудің жалғыз ғана жолы болып отыр.  Сондай ақ теле бейне экрандағы криминалдық оқиғалардың көпшілігінде қылмыстың жасалу атрибуттары анық, жарқын көрінетіндіктен, жасөспірім көрерменнің криминалдық бейнені паттерн ретінде таңдау жасауына мол мүмкіншілік бар.
	Жастарды криминализациялаудың тағы бір салмақты факторына қоғамда көптеген маргиналдық жіктер мен топтардың пайда болуы жатады, бұл жағдай оларды қылмыстың әлеуметтік қорына айналдырады. Бұл қараусыздар, «бомждар», жезөкшелер, қайыршылар, алқаштар, нашақорлар. Осы проблема миграциялық процеске жасалатын бақылаудың әлсіздігінен өрши түседі, ол процесс ауылдық жерлердегі әлеуметтік экономикалық жағдайға байланысты туындаған ауыл жастарының қалаға қарай ағылуынан болып отыр.[23;9б.] 
	Реформаны бастан өткеріп отырған қоғамдағы тұлғалар жасайтын құқық бұзушылықтардың өсуінің жалпы маңызды деп саналатын себептері міне, осындай.  Қауіпті топтарға толық емес отбасынан шыққан, жалғыз шешесімен немесе әкесімен ғана тұратын балаларды да жатқызуға болады. Әкесі болысн, шешесі болсын заңды жоғары ұстанатын және ішімдікті аузына алмайтын азаматтар болса да, бұл балалар үшін, екі ата анасымен де тұратын балаларға қарағанда, қылмыскерлер отбасына түсу мүмкіндігі 1,5 есе жоғары. Одан басқа: «...әл ауқаты жақсы, толық отбасыларынан шыққан балалардың өздері мінез құлықтары мен пихикасында, қолайсыз жағдайларда қайғыға ұшырауға апаратын, ерекше белгілерге ие болғанда қауіпті топқа жатқызылуы мүмкін» деген осындай пікірлерде орын алған. Бұл мынадай балалар:
-Басқа адамға жаны ашымайтын, өзін оның орнына қоя білмейтін; 
-Еңбек ете алмайды, не оны жақсы көрмейді, оның күрделенген нұсқасы: олар сонымен қатар өмірдің деңгейіне жоғарғы талаптар қояды;
-Қорқақ және дербес емес, өзінің қадір қасиеттерін бағалай білмейтін, көшбасшылардың басқаруынада қалатын;
-Эмоционалды дамымаған, беріліп жақсы көрумен тереңінен сезіне білу қасиеттері жоқ;
-өзінің қылықтарының салдарын саналы түрде бағалай алмайтын, түк құрымаса, алдыңғы күнін болжай алмайтын;
-рухани және мәдени қызығушылықтары жоқ, оның барлық қажеттіліктері түкке тұрғысыз нәрселердің маңайына шоғырланған: дәмді тамақ ішу, «видик» көру, керемет «прикид» кию, «клевый» дос немесе құрбы тауып алу;
-қызғаншақ, өзгенің табысы мен қуанышына қуана алмайтын. 
	Ал мынау белгілі қазақстандық заңгер М.Нарықбаевтің жастар қылмысына әсер ететін жас адамның әлеуметтік психологиялық мінезіне қатысты пікірі. Жас адамдар жасайтын зорлық жасап істеген қылмыстың өсуінің проблемасына талдау жасай отырып, ол ересектерге қарағанда жастар әдетте, еріктері төмен дамыған, қабылдағыш, мінездері үлкен конформизмді болып келеді (көбіне өз тобында) дейді. Жастарда әлі де болса өзіндік қалыптасып қалған көзқарастары мен қағидалары жоқ, олар қоғамға қарсы элементтердің теріс әсерлеріне тез егіліп кетеді. Адамның жас кезінде мінезінің және темпераментінің тұрақсыздығы көп рөл атқарады. Жастарда қызулық пен жеңіл қозғыштық басым болады да, өмірлік тәжірбие арқылы бектілетін және құрылатын ұстамдылық сияқты салмақты дағдылар аздау. Бұл жастағы жастардың өздеріне тән ерекшеліктеріне ауыр зорлау арқылы жасалатын қылмыстарды бұзықтық пен жасауы жатады. Мұндай бұзықтықпен жасаудың себебіне өзін көрсетуге деген гипертрофирленген ұмтылысы және көп жағдайа оның әрекетін өз қалауынша жұмсаған басқа адамдардың осы әрекетке деген бағасын, реакциясын жатқызуға болады. 
	Жас құқық бұзушылардың құқыққа қарсы мінездерінің табиғатын, сипатын түсіну үшін қоғаға қарсы теріс қылықтың қалыптасу процесінің механизмін білу де маңызды. Адамның кез келген мінезі, соның ішінде қоғамға қарсы мінездері орта мен жеке адамның өзара әрекеттестігінің формасы деп есептесек, онда оны мынадай кезеңдерге бөлуге болады:
А) қоғамға қарсы бағытталған жеке адамның қалыптасуы;
Ә) субьектіде қоғамға қарсы теріс қылық жасауға нақты шешім қабылдауының қалыптасуы;
Б) бұл теріс қылықты жасай отырып, осы шешімді жүзеге асыру және оның зиянды салдарының болуы.
	Осы кезеңдердің әрбірінде жас адамның сыртқы ортамен өзара әрекеттестігі әртүрлі. Бірінші кезеңде орта жеке бастың ұстанымдары мен құндылықтарына әсер ете алады. Жас құқық бұзушылардың жеке басының қалыптасу процесін зерттегенде көбіне субьект осы тұста қолайсыз өмірлік жағдайларын бастан өткізгендіктен, оның жеке басының қалыптасуы, соның ішінде өзін өзі тәрбиелеуі қарама қайшы, көбіне теріс қалыптасатынын көруге болады. 
	Екінші кезеңде шешімдерді қабылдауды қоғамға қарсы теріс қылықтар шешеді ортамен өзара әрекеттесуі субьектінің санасына орта анықтап берген мінездердің қалыптасуымен көрінеді. Орта мен өзінің теріс қылықтарының моделі құрылады да, оны бағалй отырып жас адам белгілі бір шешімге келеді.
	Үшінші кезеңде субьект белсенді теріс қылық жасаушы ретінде көрінеді, ол ортаға қоғам үшін теріс бағытта әрекет етеді де, құқық бұзушылықтар, қылмыс жасайды. 
	Қоғамға қарсы теріс қылықтардың қалыптасуының бұл кезеңдері ұзақтығына қарай әртүрлі. Қылмыстық статистика көрсетіп отырғандай, жеке тұлғаның қоғамға қарсы бағыты ұзақ уақыт қалыптасады екен, әдетте ол жылдар бойы қалыптасады, ал кәмелетке толмағандардың қылмысын зерттегенде, бұл процестің орташа ұзақтығы шамамен екі жыл деп көрсеткен. 
	Шешім қабылдау одан аз уақытты алады. Бұл жағдайларда ол күндермен, тіпті минуттармен өлшенеді. Ол қабылдайын деп отырған шешімдерге де байланысты. Сондай ақ, үшінші кезеңнің теріс қылықты физикалық тұрғыда жүзеге асырудың да ұзақтығы әртүрлі. Ол көздеп атуды қажет ететін бірнеше секундтан бірнеше күнге дейін және т.б. созылады. 
	Бірінші топтың өкілдері қара дүрсін, аморальдық қажеттіліктері бар, қоғамға қарсы көзқарастары мен түсініктері қалыптасқандар болып сипатталады. Оларды жолдастық, батылдық сияқты түсініктер теріс қалыптасқан, ұят сезімі жоқ. Олар өзімшіл, ызалы, агрессивті, басқалардың қайғысына немқұрайлы қарайды. Жасаған құқық бұзушылықтарын саналы түрде сезіну, еңбекқорлықтың жоқтығы және уақытты жақсылап өткізуге ұмтылыс, жалқаулық, пайдакүнемдік осы топтағы жасөспірім құқық бұзушыларға тән ерекшеліктер болып табылады. 
	Екінші топты сұраныстары бұзылған, бірінші топтыларға еліктеуге тырысатын жасөспірімдерді жатқызуға болады. Олар дарашылдар, бейімсіздер, әлсіздер мен кішілерге ғана әлдері келетіндер. Оларға импульстік, тұрақсыздық, көңіл күйдің тез ауысуы тән. Олар құқықты негізінен жағдайға қарай, аяқ астынан туындай қалған жеке себептерінің бағыттылығына қарай бұзады. Бұл топтағы жасөспірімдергі өзін өзі асыра бағалау сезімі, қулық, өтірік айту, шыжбалақтық, қырсықтық, адамдарға деген сенімнің болмауы тән. Қайтадан бұларды тәрбиелеу үшін қоршаған ортаны және ол үйренген мінез құлық формаларын өзгерту маңызды, оларға деген сенімді білдіру керек, жетістіктерін қолдап, тек бағынуды ғана емес, басқара білу керектігін түсіндіріп, оған дағдыландыру қажет. 
	Үшінші топтың құқық бұзушы – жасөспірімдері үшін бұзылған және теріс қажеттіліктер мен көзқарастар арасындағы қарама қайшылық тән, бірақ соңғысы олардың мінездерін реттемейді. Ләззат алуға деген өзімшіл ұмтылыстар мен жігерсіздік, жағдайға қарсы тұра алмаушылық оны асоциалдық қылықтар жасауға итермелейді. Оларды тәрбиелеуде қарқынды жіне ширыққан еңбек әрекеті, өзін көрсетуге мүмкіндік беретін жұмыс пайдалы болып табылады.
	Төртінші топқа қажеттіліктері әлсіз бұзылған жасөспірімдер жатады. Оларға жігерсіздік, еліктегіштік, жеңілтектік, өз күшіне сенбеушілік, өзінен күштірек құрдастарына жарамсақтану тән. 
	Бесінші топтың өкілдері – құқық бұзушылыққа жолға кездейсоқ түскен жасөспірімдер. Олар еңбекқор, тыңғылықты, бірақ жігерсіз, микроортаның әсеріне тез елігіп кететіндер. Соңғы екі топтың жасөспірімдердің қалыпты өмірге қызығушылықтарын оятып, болашағының жақсаруына жағдай жасап, пайдалы іске тарту маңызды. Оларға жүйелі бақылау жасап, әрекеттеріне баға беріп, жеке жауапкершіліктерін ояту керек. 
	Келтірілген құқық бұзушы – жасөспірімдерді жіктеуде негізгі белгі ретінде қажеттіліктердің бұзылуы мен оның дәрежесінің көрсетілуі тегін емес. Егер жас құқық бұзушылардың қажеттіліктері мен қызығушылықтарына талдау жасаса, онда көпшілігінің қарапйым қажеттіліктерінің шектеулі екенін көруге болады, олардың рухани байлықтары дамымаған, қызығушылықтары көп жағдайларда қарапайым, әрі бір жақты. Жас адамдардың қылмыстық мінез құлқын зерттегенде бұрмаланған қажеттіліктеріне талдау жасау, басқаша айтқанда қажеттіліктерінің бұзылуына талдау жасау өте маңызды. Көптеген бұрмаланған қажеттіліктер заңды дәріптейтін адамға тән қажеттіліктер тобына (материалдық, әлеуметтік қарым қатынас, танымдық және т.б.) да тән, бірақ олар өзінің мазмұнына немесе қарқындылығына байланысты ерекшеленеді. Мысалы, материалдық мүдделер саласындағы бұрмаланған қажеттілікке пайдакүнемдік жатса; әлеуметтік қатынас саласында ол – қоршағандарынан әлдеқайда жоғары болуға ұмтылыс, шектен тыс атақ құмарлық, жеке басты қорлау жатады; дүниетанымдық салада – эгоцентризм, гипертрофорленген даралық жатад. Кейбір жас адамдарға бұрмаланған қажеттіліктер ретінде алкоголизм, нашақорлық, сексуалдық патология тән.
	Көптеген зеттеулердің мәліметтері бойынша құқық бұзышылардың басым көпшілігіне: әртүрлң қажеттіліктердің арасындағы тепе теңдіктің бұзылуы; қажеттіліктер мен қызығушылықтардың жалпы кедейлігі; олардың кейбірінің бұрмаланған мінезі; оларды қанағаттандырудың аморальдық (заңға қайшы)  тәсілдерінің болуы тән екен. 
	Көп жағдайда құқық бұзушылардың қарапайым және бұрмаланған қажеттіліктері өздерінің интенсивтілік дәрежесіне қарай осы жастардың басқа қажеттіліктері мен қызығушылықтарының интенсивтілік дәрежесіне қарай асып түседі. Бұл себептер арасындағы күрес бола қалған жағдайда, қарапайым және бұрмаланған қажеттіліктер «басым түсіп», мінез құлықтың мақсаты мен құралдырын таңдауды теріс әсер етуі мүмкін. 
	Құқық бұзуға бейім жас адамдармен жұмыс істей отырып қанағаттандырылмаған қажеттілік, соның ішінде бұрмаланғаны қылмыстық әрекетке апарып қана қоймай, басқа да нысандарды туғызуы мүмкін екенін есте сақтау керек. Осы жағдайларды шешудің төрт нұсқасы бар:
А) қажеттіліктерді қанағаттандырудан толықтай бас тарту;
Ә) қажеттіліктерді қанағаттандырудың құқыққа қарсы немесе аморальдық құралдарды таңдау (бұл жағдайда қоғамға қарсы теріс қылық жасалады);
Б) қанағаттандылымаған қажеттіліктер негізінде пайда болатын ширығуды босаңсытуға бағытталған психологиялық орнын басу;
В) мінез құлық мақстарры мен себептерін қайта қарау, олардың негізінде жатқан қажеттіліктерді қайта құру.
	«Қауіпті топтардағы» жас адамдармен немесе құқық бұзушылармен жұмыс істейтін әлеуметтік қызметтер арнаулы процедуралардың көмегімен үшінші және төртінші шешім қабылдау нұсқаларын таңдауға көмек көрсетуі керек. 
	Жас адамның мінез құлығындағы, жеке адамның қажеттіліктерінен бастап қылмысты жасау мен немесе қоғамға қарсы басқа да теріс қылықтарды жасаумен аяқталатын, детерминация процесі бірнеше буындардан тұарды, олардың негізгілеріне: қажеттіліктер   - қызығушылықтар – мүмкіндіктер – мақсаттар – құралдар – мінез құлық – нәтижелер жатады. Мінез құлықтың қоғамға қарсы бағыттылығы осы тізбектің бойында бірден пайда болмайды, біртіндеп, оның дамуына қарай қалыптасады, сондықтан, жастар қылмысын алдын алу, профилактика шараларының жүйесі кешенді болып, жоғарыда көрсетілген буындардың барлығын қамту керек. Осындағы қылмыстық, қоғамға қарсы мінез құлықты детерминациялаудың буындарының кейбір тізбегі обьективтік сипатта болып, әлеуметтік ортаға жататынын (субьектінің мүмкіндіктері, құралдары, жағдайлары), ал басқаларының керісінше, оның жеке басына қатысты екенін (қажеттіліктері, жоспары, қызығушылықтары, шешімдері) байқау қиын емес. Сол себепті Тұлғаларға арналған әлеуметтік қызметтердің профилактикалық әрекеті жас адамның өмірі мен тәрбиеміндегі обьективтік әлеуметтік жағдайлардың өзгеруіне, сол сияқты оның жеке басның өзгеруне бағдарлануы керек. 
	Құқық бұзушылыққа баратын тағы бір топқа жоғарғы сынып оқушылары «өсіп кеткендер» жатады, олар негізінен оқымайды, «тосып отырып» мектеп өмірінен «босауды» күтеді. Осы топтардағы бозбалалар мен бойжеткендермен жүргізілетін профилактикалық жұмыста оны мектептен тыс проблема ретінде шешіп, мектептен тыс шынайы өмірге бағытталған кең әлеуметтік контексте жүзеге асырылуы керек. Осы жағдайдағы профилактиканың тиімді нысанына кәсіпті таңдау және кәсіби кеңес беруге бағытталған, сондай ақ осы бір ересек оқушылардың жеке проблемаларын жекелей талқылау сияқты жұмыстарды жүргізу жатады.
	Жасөспірімді құқық бұзушыға немесе қылмыскерге айналдыру процесі ұзақ уақытты алады. Сондықтан, оның әлеуметтік қайта бейімделуінің өсуіне қарай, жасөспірім, кәмелетке толмағандар арасында құқық бұзушылыққа байланысты профилактикамен айналысуға арналған, әртүрлі әлеуметтік институтардың обьектісіне айналуы керек. Бұл институттар орныдайтын қызметтеріне қарай төрт санатқа бөлінеді:
Алғашқы әлеуметтік профилактикалық мекемелер (балабақшалар, мектептер, қосымша білім беру мекемелері, дәрігерлік мекемелер және т.б.), олардың жұмыстары балалардың, жасөспірімдердің негізгі бөлігін адекватты әлеуметтендірумен қамтамасыз ету, олардың құқықтары мен заңды мүдделерін жүзеге асыру. 
Алғашқы арнаулы профилактикалық мекемелер, олар әлеуметтік жағынан теріс бейімделген балалар мен қиын өмірлік жағдайларға ұшыраған, яғни құқық бұзуға бара алатын балаларға әлеуметтік көмек көрсетуге арналған.
Екінші арнаулы профилактикалық мекемелер, олар қоғамға қауіпті әрекеттер жасаған балалар мен кәмелетке толмаған құқық бұзушыларды қылмыстық жауапкершілік жасына жеткенше қайта әлеуметтендіру жүзеге асыруға арналған. 
Қылмыстық құқық және қылмыстық түзету профилактикасының мекемелері, олардың негізгі мақсаттары кәмелетке толмағандардың рецидивтік қылмыстарының алдын алу болып табылады.  
        Бүгінгі күнде кеңінен тараған жазаның түріне кінәліні қоғамнан мәжбүрлеп бөлектеп, әртүрлі құқықтық шектерден тұратын бас бостандығынан айыру жатады. Бас бостандығынан айырылуға сотталғандар жазаларын түзету және тәрбиелеу колонияларында өтейді.
	Жазаны өтеу орындарында жүргізілетін әлеуметтік жұмыстардың өзіндік ерекшеліктері бар:
	Олар жабық және бөлектелген мекмелерде жүзеге асырылады;
	Оның обьектісіне әлеуметтік жағынан жағдайсыздығы жоғарғы индексті және стреске бейімідігі жоғары тұлғалар жатады;
«түрме персоналы» және «түрме әлемі» деп аталатын менталитетке негізделген этико құқықтық тұжырымдамаларға қарсы келу антогонизмінің жағдайында жүргізіледі;
ол қылмыстық жазаның орындалуымен үздіксіз байланысты;
ол жазаны өтеп болғаннан кейін де тоқтатылмайды, себебі бұрынғы қамаудағы адам сыртқы ортаға бейімделудің қайта әлеуметтендірілуін қажет етеді.
Еңбекпен түзету мекемесінің әлеуметтік қызметкері обьективті тұрғыда ерекше орынға ие, ол өкімет пен азамат арасындағы делдал адам ғана емес, жазалау философиясы мен оған деген өшпенділігі  бар қылмыс әлемі философиясының арасындағы дәнекершісі, ол осы бір антогонистік қарым қатынас жағдайында екі жақтың түйңсетін арнаулы тиімді нүктелерін табуға көмектеседі.
	Жазасын еңбекпен тәрбиелеу колонияларында өткеріп жатқан жасөспірімдерге жүргізген әлеуметтік психологиялық зерттеулердің мәліметтеріне қарап осындай жасөспірімдердің жалпы жеке бастық сипатын анықтауға болады. Барлық осы жасөспірімдер үшін болашағын ойламау тән. Олар бостандыққа шыққаннан кейін өмір жолдарын қалай құратындарын елестете де алмайды. Оларда өз өмірлерін өткізу туралы ойластырылған бағдарламалары жоқ, ал басқалардың бағдарламаларына жағымсыз көзқараста болады. Болашақ оларға қазіргіні мойындамау, ал кейбірінде өткенді мойындамау сияқты көрінеді, біраз өздерінің өзіндік жақсы мазмұны жоқ. 
	Осы жасөспірімдердің мінезінк қалыптасқан өзіндік ерекшеліктері болады, оларға: истероидты (33%), эпилептоидты (27%), лабильді  (23%) жатады. Зерттелген жасөспірімдердің үштен бір бөлігі өздерін төмен деңгейде сезінеді, оларда «Мен образбын» деген түсінік мүлде қалыптаспаған, сондықтан адекватсыз жағдайлардағы импульсивтік негізгі психологиялық себептері міне, содан.
	Анамнез (грек. естелік) негізінде, чғни зерттеліп отырғанның өткені туралы мәліметтерді зерттей келе, сондай ақ оны әлеуметтік психологиялық жағынан тексере келе, жас қылмыскерлермен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстардың стратегиясы мен тактикасы құралады. Ол қамаудағылардың құқықтарын қатаң жүргізуі тиіс.
	Бас бостандығынан айыру орындарында жүргізілетін тағы бір маңызды әлеуметтік жұмыстың міндеті жас қамаудағылардың қайта бейімделуіне кедергі жасайтын, оларға күшті әсер ететін қылмыстық кіші мәдениетке қарама қарсы тұру болып табылады. 
	Жастардың қамау орындарындағы жағдайларының негізінде бұл міндеттерді шешу өте күрделі іс екенін оны Тұлғалар арасында рецидивті қылмысты зерттеген статистика дәлелдейді. Кейбір криминологтар да қазіргі еңбекпен түзету мекемелерінің өз мақсаттарын ақтамай, қайта керісінше, жас адамды әрі қарайғы қылмыстық жолға итермелейтін, сөйтіп оны қылмыстық ортаға жақындататын әлеуметтік жағдайдың төменгі сатысына апаратынын айтады.
	Көптеген елдерде жазаны бөлудің табысты тәжірбиесі бар. Мысалы, Германияда қандай да бір бұзықтық жасаған жас адамдарға белгілі бір бектілген уақыт аралығында дискотекаға баруға және т.б. тыйым салынады.
	Қазақстанда да осы бағытта біршама шаралар жүзеге асырылған. Қазіргі қолданыста жүрген қылмыстық клдексте тәрбиелік әсер етудің мәжбүрлеу шараларының мөлшері кеңейтілген. Жасөспірімдерді ата аналарының, немесе оларды алмастырылатын тұлғаларға, болмаса, арнаулы мемлекеттік органдарға бақылауға беру және арнаулы мемлекеттік органдарға бақылауға беру және арнаулы тәрбиелеу немесе емдеу тәрбиелеу мекемелеріне орналастырудан басқа, оларға ескерту белгіленеді, келтірілген зиянның орнын толтыру міндеті жүктеледі, бос уақытына шектеу салынады және кәмелетке толмағандардың мінез құлықтарына ерекше талаптар белгіленеді.
	Екінші бағыт юрисдикцияда жасөспірімнің санасы мен мінез құлығынан криминологиялық патологияның алдын алу үшін жас азаматты қолдаудың үрдісі болуы керек, яғни ол күштілерден өзінің қорғауда екенін сезіну керек. Міне қоғамның құқықтық институттарының жасөспірімге берері осы болуы керек, ал ол тек жазалану қорқынышын ғана береді. 
	Тағы бір бағыт республикада ювенальды қалыптастыру. Қазақстан Республикасының мемлекеттік жастар саясатының Тұжырымдамасында (1999): «Кәмелетке толмағандардың құқығы мен мүдделерін тиімді қорғау мақсатында демократиясы дамыған елдердегі сияқты ювенальды юстиция жүйесін қалыптастыру керек» делінген.
	Ювенальдық соттар әрекетінің негізгі айқындамаларына мыналар жатады:
Жасөспірімдер қылмысы кінәсінің негізгі бөлігі көп жағдайда кәмелетке толмағандар өмір сүретін әлеуметтік ортасы, отбасының мойнында;
Қоғам үшін отбасы ішілік қатынастарды қалыпқа келтіруге, отбасын сақтауға бағытталған әрекеттерді жүзеге асыру маңызды болып келеді, бұл дерде жасөспірімнің денсаулығы мен өміріне шындықсыз және тікелей қауіп төніп тұрса да, отбасын сақтау мүмкін емес жағдайлардың ғана қатысы жоқ;
Тікелей қылмыстық жаза жасөспірімге белгіленетін төтенше жазалау шарасы болуы керек.
	Осындай соттарға кәмелетке толмағандармен және олардың отбасылармен жұмыс жүргізетін әлеуметтік қызметкерді енгізіп, оған мынадай қызметтік міндеттер белгіленеді:
-Кәмелетке толмағандарды қайта бейімдеудегі реабилитация процесінде заңдылықты сақтау;
-Реабилитациялық процестің барлық қатысушыларымен өзара әрекеттестікте кәмелетке толмағандардың құқығын қорғау және заңдылықты сақтау;
-Сотта қаралатын кәмелетке толмағандардың жеке істерін дайындауда бекітілген нормативтерді сақтау;
Соттың үкімін орындау.
	Барлық осы ұсыныстарды жүзеге асыру құқық бұзушылық жолына түскен жас адамдармен әлеуметтік жұмыстың тиімділігін арттырып қана қоймайды, жастар қылмысының қысқаруына әкеп соғады, соған сәйкес жас сотталғандармен жұмыстардағы көп проблемаларды азайтады. 
	Бас бостандығынан айырылу мерзімі аяқталғаннан кейін қалыпты әлеуметтік ортаға қалыпты жағдайларға қайта бейімделу процесі өте күрделі құбылыс, ол көп ерік күшін қажет етеді. Бейімделудің табысты болуы мынадай факторлардың үш тобына байланысты. 
	Бірінші топқа босатылған тұлғаның сыртқы, қоршаған ортасындағы жағдай: тұрғын үйінің болуы, отбасы және онымен қарым қатынасы, жұмысы, оған қанағаттануы және еңбек ұжымымен өзара әрекеттесітігі, босатылған тұлға жұмыс істейтін,  тұратын кіші топтармен қарым қатынасы, босатылғандарға бақылау жасайтын жұмыскерлердің тактикасы жатады.
	Үшінші топқа сотталған еңбектпен түзету мекемесіндегі жағдай мен оның бостандық алғаннан кейінгі алғашқы айланырандағы мінздеріне әсері: еңбек проуесін ұйымдастыру, сотталғандардың ұжымының құрылымы, ЕТМ өткізген мерзімі, оқуы, әкімшіліктің тәрбиелік әсері, сотталған енген кіші топтардың құрылымы.
	Басты рөл мұнда отбасы ойнайды. Егер сотталғанның отбасының әл ауқаты жақсы болса, ол әлеуметтік бейімделу үшін оңай болады, ол жұмысқа орналасуға немесе оқу оқуға көп септігін тигізеді. Егер отбасы қандай да бір себептермен жазасын өтеу орныдарынан келген ұлына немесе қызына қатысты өз міндеттерін орындай алмаса, онда мұндай отбасыларына шаралар кешенін қолданған дұрыс. Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің жартысы әл ауқаты нашар отбасыларынан шығатындықтан, маңызды рөл отбасымен жүргізілетін профилактикалық жұмысқа арналады, ол еңбек және тұрмыстық орналасу мәселелерді шешу проблемаларына, рецидивтің қайталаунына жол бермеу мақсатында, бұрнғы құқық бұзушының қалыпты өмір сүруіне жағдай жасау проблемаларына қатысты болады. 
	Шамамен 60% жағдайда әлеуметтік бейімделудің табысты өткенін байқауға болады, яғни нақты адамнан әлеуметтік ортаның талаптары, күткен нәтижелері мен алаптануының сәйкес келуі, тұрақты оң байланыстарының орнауы жүзеге асады. 

3 ДЕВИАНТТЫ мінез құлыққа бейім топтармен нақты әлеуметтік жұмыс шаралары
3.1 Қоғамдағы жезөкшелік әдеттермен мен әлеуметтік жұмыстардың ерекшеліктері

	Девианттық мінез құлықтың тағы бір түріне жезөкшелік (лат. арамдау, абыройын төгу) жатады, ол ақы үшін жасалатын, эмоциядан айырылған, некеден тыс, тәртіпсіз жыныстық қатынастарды білдіретін әрекеттер, теріс қылықтар. Жезөкшеліктің өзіндік белгілері бар: 
А) әрекет етуіне қарай клиенттердің жыныстық қажеттіліктерін қанағаттандыру; Ә) әрекеттің сипатына қарай сезімнің әуестігінсіз әртүрлі тұлғалармен жыныстық қатынаста болып, клиенттердің құштарлығын кез келген формада қанағаттандыруға бағытталған жүйелі кәсіп;
Б) әрекеттің себебіне қарай жезөкшелердің негізгі немесе қосымша күн көріс көзі болып табылатын, алдын ала келісіген ақшалай немесе материалдық құндылық ретінде сыйақы. 
	Жезөкшеліктің пайда болуы VI  ғасырдан бері белгілі, сондықтан да оның «ежелгі мамандық» деген атауы бар.
	Оны әйелдер, еркектер және балалар жезөкшелігі деп бөледі. Жас белгілеріне қарай жезөкшелік жастарға тән құбылыс: кейбір мәліметтерге қарағанда «валюталық» деп аталатын жезөкшелердің арасында 2% кәмелетке толмағандар, 18-19 жастағылар  12%, 20-24 жастағылар  33% құраса, «көшелік» және «вокзалдық» деп аталатындардың  14%   35 жастан төмен тұлғалар. Жезөкшенің орташа жасы   28 жас, ең кіші жасы   14 жас. Бірақ 8 жасар ұлдар мен қыздардың сексуалдық қызмет көрсететіні туралы фактілер де бар, олар көбінде біреудің қарамағында болады, немесе кейде бас кезінде жалғыз өзі әрекет ететіндері де бар.
	Жезөкшелер арасында келесі категорияларға қарай жіктелу байқалады:
	Элиталық: материалдық жағынан қамтамасыз етілген азғантай топтан тұратын жезөкшелер, олар жоғары ақыға «жұмыс істейді», әдетте жоғарғы білімді, тұрақты жұмысы бар болып келеді, белгілі бір тұрақты клиенттер шеңберінде ғана қызмет көрсетеді;
Бір реттік: сыртқы әлпеттері тартымды, өздерін күтетін топ, клиенттерге тапсырыс түсуіне қарй қызмет көрсететін, тұрақты офистерде және т.б. мекемелерде жұмыс істейтін жезөкшелер;
Иыққа артылаиындар (алыс жолға шығатындар): жүк машыиналардың жүргізушілеріне қызмет көрсететін жезөкшелер; олардың негізгі жұмыс орны тұрақтар, жүргізушілер демалатын жерлер, жанар май құю станциялары, жол бойындағы асханалар;
Вокзалдық: алқаш жезөкшелер, өздерін негізінен ішімдік үшін, азғана ақы үшін ұсынатындар, олардың ішінде кәмелетке толмағандар өте көп, олар вокзалдарда және вокзал маңындағы аймақтарда «жұмыс істейді»;
	Қаршадай мектеп оқушылары: кәмелетке толмаған «жезөкшелер», жыныстық қатынасқа азғантай ақы үшін, көбіне антисанитарлық жағдайларда қызмет көрсетуге ата аналары немесе сутенердің тарапынан мәжбүрлеу арқылы баратындар. 
 Әдетте сексуалдық пайдлану обьектісі ретінде жезөкше қызды, жасөспірімді және т.б. қарастырады. Бірақ, ақылы сексуалдық қызметті ұл жасөспірімдер, бозбалалар да көрсетеді. 
	Жезөкшелік аумағына баға беру өте күрделі. Қазақстанда ешкім де оны санамаған, құқық қорғау органдары, дәрігерлер, қоғамдық ұйымдар, эксперттер сүйенетін сандар көбіне бағалық сипатқа ие. Барлығы бір нірсеге келіседі: республикадағы жезөкшелер саны соңғы жылдары өскен. Мәліметтер бойынша Алматыда ғана олар шамамен он мыңға жуық. 
Жезөкшеліктің қоңамдық қауіпсіздігі неден тұрады? Кейбірінің ойынша, жезөкшелік қоғамдық пайдалы еңбектер бас тартудан туған әлеуметтік паразитизмнің формасы. Жезөкшелікке берілетін мұндай жіктеме «еңбек бостандығы» беріліп, еңбектің міндетілігі қағидасы жоғалған қазіргі жағдайда жезөкшелердің жартысы өз кәсіптерін офистерде, оқу орныдарында және т.б. орындардағы қоғамдық пайдалы әрекетпен ауыстырғанына байланысты сәйкес келе бермейді.[14;67б.] 
	Жезөкшеліктің қоғамдық қауіпиілігі мыналардан тұруы мүмкін:
Жезөкшелікпен айналысатын жастардың физикалық және адамгершілік денсаулықтарына барынша зиян келтіру;
Венереологиялық аурулар мен СПИД тің таралуына жағдай жасайды;
өз қатарына кәмелетке толмағандарды тарта отырып, өскелең ұрпақтың деградациясына әкеп соғады;
жезөкшелікпен айналысатын жастардың отбасындағы балалардың жеке басының теріс қалыптасуына әсер етеді;
әйелдердің өмірге сапалы ұрпақ әкелу сияқты репродуктивті қызметіне зиян келтіреді; ұлттың адагершілігінің денсаулығына зардабын тигізеді;
ауыр қылмыстар жасаудың себебі болып табылады. 
	ХХ ғасырдың басында жезөкшелікке барудың екі себебі анықталған болатын: криминалдық антропологиялық және әлеуметтік. Біріншісі итальяндық психиатр және криминалист Ч. Ломборзоның есімімен баайланысты, ол белгілі бір биологиялық белгілердің күшімен, туа біткен әдепсіздік негізінде қылмыс жасауға бейім адамның ерекше типі бар екенін атап берген. Ресейде бұл идеяны дәрігер В.Тарнавский кеңінен қолданып, өзінің «Проституция и аболиционизм» атты кітабында былай деген: әйел адам «өз еріксіз және өз қалауынсыз» жезөкше бола алмайды, егер ол осы кәсіппен айналысса, онда оның оы кәсіпке деген бейімділігі бар және басқа әрекеттерден көңілі қалған болуы керек».
	Жезөкшеліктің мұндай себептері әсіресе әлеуметтік детерминация тұжырымдамасының жақтаушылары тарапынан сынға ұшырады, олардың пікірінше жезөкшеліктің пайда болуының себебі негізіне әлеуметтік әдепсіздіктер жатады. 
	Қазіргі зерттеушілер жезөкшелікке әкеп соғатын қоғамдық және жеке себептердің кешенін ұсынады. Кейбір соцтологтардың ойынша, оның себебі әлеуметтік теңсіздік, ол көптеген кері құбылыстарды тудырады, нәтижесінде әйел адам «панельге шығуға» мәжбүр болады.  
	Зерттеулердің бірі көрсеткендей, сұралған жезөкшелердің 47%  тек аналарымен тұрса, 3% ғана тек тек әкесімен,  7% не анасын, не әкесін білмеген, олар балалар үйінде тәрбиеленген болып шыққын. 
	Сонымен жезөкшелік қоғамның әлеуметтік, экономикалық және адамгершілік деформациясының салдары болып табылады. Жезөкшеліктің экономикалық дағдарыс, инфляция, жұмыссыздық кезеңінде өршуі тегін емес, бұл өз кезегінде кедейлікке, қайыршылыққа, қараусыздыққа әкеп соғып, әртүрлі ақылы сексуалдық қызмет көрсететін кәсіпке жол ашады. 
	Әлеуметтік қызметкердің тәжірбиесі үшін жезөкшеліктің жалпы себептерін біліп қана қою маңызды емес, «панельге  нақты қандай әйелдер барады, олар қандай жеке бас ерекшеліктеріне ие екенін анықтау керек». Мұндай мінез құлықтың субьективті себебі мен механизмдерін ашу өте маңызды, себебі ол жеке профилактикалық жұмыстардың негізі болады. 
Әйелдерді жезөкшелікпен айналысуға не итермелейді? Ең оңай жауап бұл «кәсіптің» ақылылығы, яғни экономикалық мүдде, қажеттілік және т.б. бұл жауапты жезөкшелерден алған социологиялық сауалнамалар дәлелдей түседі, және оның өмір сүру деңгейі төмен елдерде қоғамның әл ауқаты төмен тұрғындары айналысатынын да көруге болады. Бірақ бұл бәрі сылай емес. Біріншіден бұл кәсіппен әл ауқаты жоғары әйелдер де айналысады, және олар көбіне осы кәсіптің арқасында жақсы тұрмыс құрады.  Екіншіден әл ауқаты нашар әйелдер таңдау жасай алады: панельге барады немесе жұмысқа орналаса алады, болмаса қайырымдылық қорлардан көмек сұрайды, тіпті ұрлық жасауға бара алады, бірақ өзін сату міндетті емес. Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар департаментінің мәліметтері бойынша 16 мыңнан астам жұмыссыз жыл сайын республика облыстық қалалары мен аудандарының жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімдерінің жолдамаларымен жергілікті бюджет есебінен кәсіптік даярлық пен қайта даярлаудан және біліктілікті жетілдіруден өтеді, оның ішінде 16 жастан 24 жасқа дейінгі жастағы 8500-ден астам адам бар. Оқытылған және қайта даярланғандар саны мен оқу бітіргендердің жалпы санынан 97,7%-ы жұмысқа орналастырылды.[14;67б.]

                                                                                                                                 6-кесте
 Қазақстандағы мектептер мен колледждердің түлектерін жұмысқа
орналастыру*
Кәсіп
тік
техни
калық
мекеме
лер
түрі	тү
лек
тер
саны	жұмыс
қа
орна
лас
қан
дары	ЖОО-
да оқи
тын
дар	ко
лледж
дерде оқи
тын
дар
	әс
кер
ге шақы-
рыл-
ғаны	сырт-
қа
кет
кені	жұ-
мыс
қа
орна
лас
паған
дар	түлек
тер
санына жұмысқа
орналас
паған
дар
%	
1	2	3	4	5	6	7	8	9	
кәсіптік
мектеп
тер	

4862	

3886	

319	

150	

166	

65	

176	

3,6	
колледж
дер	
5883	
4050	
130	
0	
99	
62	
372	
6,3	
барлығы	10745	7936	449	150	265	127	548	5,1	
* Мустафаев Н.И. Социально-демографические процессы в Казахстане: 1998-2007г. // Саясат. – 2008. - № 10 – 11.
	Жұмыссыздарды оқыту білім берудің мемлекеттік жүйесі, мемлекеттік емес мекемелер арқылы және кәсіпорындар базасында жүзеге асады. Мемлекеттік білім беру жүйесіне жыл басынан 987 жұмыссыз жіберілді (жіберілгендердің жалпы санынан 28,6%), мемлекеттік емес оқу орындарына – 1690 адам (70,6%), кәсіпорын базасында оқытуға – 160 адам (1%) жіберілді. Ағымдағы жылы еңбек нарығында талап етілетін 24 мамандық бойынша оқытылды (1С бухгалтерлік білімі бар бухгалтер, жүргізуші, жерасты кен жұмысшысы, іс жүргізуші, құрылыс, өңдеу және монтажды жұмыс шебері, кран, конвейер машинисі, механик, монтажшы, ЭЕМ операторы және басқалар.). 
Республикалық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар басқармасында 2008 жылдың қаңтар айында көрсетілген әлеуметтік көмектер мен жәрдемақылар туралы ақпараттар дені келесі мәліметтерді береді.

                                                                                                                              7-кесте

2008 жылғы жұмыс түрлері бойынша көрсетілген көмектер*

*Жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар Департаменті, 2008 жылдың басындағы.

№	Жұмыс түрлері, немесе көрсетілетін көмектер	Адам саны	Төленген қаржы, сомасы	
1	2	3	4	
1	Қалалық жәрдемақы	30802	36436424	
2	Тұрғын үй көмегі	492	1204898	
3	Тұрғын үй көмегі (ҰОМ)	1525	2971531	
4	Атаулы әлеуметтік көмек	142	1756160	
5	18 жасқа дейінгі балаларға берілетін жәрдемақы 	144/322	360821	
6	Біржолғы материалдық көмек	171	655000	
7	Үйде тәрбие және білім алатын мүгедек балаларға берілетін көмек	106	809130	
8	Жұмысқа орналастыру мәселесімен келіп тіркелген жұмыссыздар	159	-	
9	Жұмысқа орналастырылғандар	106	-	
10	Оның ішінде нысаналы топтағы жұмыссыздар ішінен жұмысқа орналастырылғандар	1	-	
11	Қоғамдық жұмысқа қатысқандар	5	-	
12	әлеуметтік жұмыс орындарға жіберілді	-	-	
13	Кәсіптік білімдерін көтеру және қайта дайындық курстарына жолдама берілді	-	-	

	Осыған байланысты, ресейлік белгілі криминалист, заң ғылымдарының докторы Ю.М.Антонянның пікірі көңіл аударарлық, оның ойынша жезөкшеліктің себебін қажеттіліктен, материалдық қамтамасыз етілмеуден немесе тіпті әлеуметтік жағдайдан іздеудің қажеті жоқ, себебі бұл вульгаризм болар еді, оны осы жағдайлардың жеке басқа, оның психологиясына, дүние танымына, өзіне және қоршаған ортаға деген қатысынан, ондағы өз орнына деген әсерінен іздеу керек. Қылмыс жасаған сияқты, жезөкшелікке де өзін сенімсіз сезінген, өзінің әлеуметтік орнына және өзінің әлеуметтік мәртебесіне қатысты алаңдаушылық туғызған әйелдер барады, олар материалдық жағынан өзін қамтамасыз етуге мүмкіндігі жоқ болғандықтан, белгілі бір деңгейде көрініп, әлеуметтік жағдайларға сай болуға ұмытлуды себеп етеді.
	 Олар үшін агрессия, рақымсыздық, дөрекілік, эгоцентризм тән. Алматы қаласының жасөспірімдерінің (13-18 жастағы) сексуалдық қатынастар саласына қатысты құндылықтары туралы бағдарын жүргізілген социологиялық сауалнама нәтижесінен көруге болады.    
	Жыныстық тәрбие балаларда, жасөспірімдер мен жастарда жынысқа қатысты мәселелерге дұрыс қатынасқа тәрбиелеуге бағытталған медико психологиялық, азаматтық және педагогикалық шаралар жүйесі. Оның мақсаты жынысты өскелең ұрпақтың жеке басын дамыту факторы ретінде қолданып, нақты жыныстық рөлдердің сәйкестілігі мен жыныс аралық адамгершілік қатынастарды қалыптастыру, отбасы мен некені нығайту болып табылады. 
                                                                                                                                 8-кесте
 Жасөспірімдердің некеге дейінгі сексуалдық қатынасқа түсуінің себептерін рангілік бөлу*

Себептері	Пікірлері, % қатынаста	
	Ұл балалардың өздері туралы	Қыз балалар-дың ұл балалар туралы 	Қыздардың өздері туралы	Ұл балалардың қыздар туралы	
Күшті сексуальдық құштарлықтары 	94,8	50,7	23,8	21,6	
Махаббат	41,6	22,3	61,5	30,8	
Тәжірибе жинақтау	35,5	30,7	18,3	13,3	
Ойын сауық	28,3	23,8	7,0	8.3	
Қызығушылық	18,3	33,8	25,3	15,0	
Серігін ұстау үшін	4,1	2,3	25,3	9.1	
өзін өзі көрсету үшін	21,6	13,0	-	-	
Бала табу үшін	10,3	3,0	13,0	11,6	
Отбасын құру үшін	-	-	13,0	13,3	
Барлығы сияқты болу үшін	8,3	17,6	12,3	8,3	
Мәжбүрлеу	1,6	1,5	1,5	8,3	
Ақша табу үшін	4,1	1,5	7,0	8,3	
* Ш.Е.Джаманбалаев Осексуальной морали современных подростков // Евразия – 2000 - №2. – 85б
1997 жылы Қазақстанда  15 жасқа дейінгі қыздардың  326 аборт жасатса,   15-17 жастағылардың   13000 аборт жасатқан. Олардың   40% бастауыш сынып оқушыларында және  60%   15 жастан асқан жоғарғы сынып оқушыларында қайталап жүкті болу байқалған. Жас ұрпақтың арасында венериялогиялық аурулармен аурудың өсуі байқалған. Соңғы бес жылда сифилиспен ауыраиын балалар саны  50 есеге өссе, жасөспірімдерде  29 еседен жоғарылаған.  1999 жылдың қыркүйек айында 1991 жылдан қарағанда республикадағы сифилиспен ауыратындар  192 есеге өскен. Бұл аурулардың жартысынан көбі    18-ге толмаған, ал   30%  әлі 14 ке де толмаған.   1993 жылдан бері жыныстық инфекцияларды жұқтырған жасөспірімдер саны 13 есе өскен.
Жастардың жыныстық тәжірбиесін жүзеге асыруда әлеуметтік педагогтар мен әлеуметтік қызметкерлер мынадай қағиданы басшылыққа алуы керек:
Ол тәрбие процесінің басқа бағыттарынан оқшауланбай, олармен өзара әрекеттестікте жүзеге асырылуы керек;
Жыныстық тәрбиенің мазмұны, формасы мен әдісі тәрбиеленушілердің жас ерекшеліктеріне, олардың білім деңгейіне сәйкес болуы керек;
Қажетті жағдайларда тәрбиеленушілер ақпаратты жеке немесе кішірек топтарда сексолог мамандардың, психологтардың, психиаторлардың әңімелері арқылы аоуы керек;
Жыныстық тәжірбиені жүзеге асырғанда жыныс мәселесіне қатынасында
айырмашылықтары бар отандық мәдениеттің ерекшеліктері мен ұлттық діни ерекшелігін ескеру керек.                                                                                                                               
                                                                                                                                 9-кесте
Жасөспірімдерді оқу орындарында жыныстық тәрбиелеу мен сексуалдық білім алудың бағдарламасының тұжырымдама моделі*
Бағдарлама мақсаты	Қоғамда қабылданған жыныс рөлі мен өзін сақтауға бағытталған сексуальдық мінез құлық талаптарын қалыптастыру	
1	2	
Жыныстық модельді қалыптастыратын факторлар	§1	әлеуметтік экономикалық, этникалық, діни, медициналық;
§2	акселерация;
§3	отбасылық және мектеп тәрбиесі;
§4	жеке бас психологиялық ерекшеліктері;
§5	көршілік ақпарат құралдарының әсері;
§6	теріс қылықтар (алкоголизм, нашақорлық).	
Жеке бастың психофизиологиялық қалыптасуы	§7	Жыныстық жетілу;
§8	Жыныстық бағыттылық;
§9	Жыныстық мораль, мәдениет, этика.
	
Жыныстық мінез құлық	§10	Гомо гетеросексуальдылық;
§11	өз өзін қорғайтын және өз өзін қорғамайтын	
Мінез құлық факторларының басқа жолдары	§12	Жыныстық жетілудің бұзылуы;
§13	Психологиялық проблемалар;
§14	Бала туумен аяқталған жүктілік;
§15	Жыныстық жолмен берілген аурулар;
§16	Несеп шығару жолдарының созылмалы аурулары;
§17	Генитальды және экстрагентальдылық аурулар.	
Жыныстық тәрбие мақсаттары мен сексуальдық білім беру 	§18	Мектептегі білім беру бағдарламасына кіріктірілген жыныстық және сексуальдылық білім беру;
§19	Оқыту мен тәрбиелеудің арнаулы формалары;
§20	Медико психологиялық, әлеуметтік көмек және реабилитацтия	
Мақсаттарды құрылымдық қамтамасыз ету	§21	Мектеп педагогтары;
§22	Ата-аналары;
§23	Психологтар мен әлеуметтік қызметкерлер;
§24	Медицина қызметкерлері;
§25	Жалпы профильдік мед.мекемелер;
§26	Мед.арнаулы мекемелер;
§27	Медико психологиялық қызметтерінің жүйесі;
§28	Жасөспірімдер орталығы;
§29	Отбасын жоспарлау орталықтары;
§30	Мәдени орталықтар.	
*А.Л.Санников Вопросы полового просвещения подростков в деятельности социального работника и психолога учебного заведения//вестн. Психосоциальной и коррекционно реабилитационной работы. 1999. - №4 
Кестеден көріп отырғанымыздей Санниковтын ойынша қрғамда қабылданған дыныс рөлі мен өзін өзі сақтауға бағыттарған сексуалдық мінез құлық талаптарын қалыптастыру қоғам үшін маңызды екендігін дәлелдегендей болды.

3.2 Суицид мәселесі немесе өзін өзі өлтірушілік мәселесіне байланысты жүргізілетін әлеуметтік жұмысты жетілдіру
	Латын тілінен аударғанда «суицид» сөзі өзін өзі өлтіру дегенді білдіреді. «Өзін өзі өлтіру» деген түсінікке ХІХ ғасырда «самоубиство: Социологический этюд» деген еңбегінде француз социологы Эмилем Дюркгейм классикалық тұрғыда анықтама берді. Өзінің осы түсінік туралы пікірінде, тікелей немесе жанама болса да, оң немесе теріс қылықтардың нәтижесі болып табылатын әрбір өтім жағдайын жәбірленушінің өзі жасаса, және ол оның нәтижесі туралы білсе, онда ол өзін өзі өлтіру әрекеті болп табылады дейді. Өзін өзі өлтіру философиялық (өмірдің мәнін жоғалту), психологиялық (психологиялық теріс бейімделу), әлеуметтік (әлеуметтік жағынан өз орынын таппау), медициналық (күрделі ауру, психикасының бұзылуы), адамгершіліктік және құқықтық проблемалардың жинақтауынан тұратын өте күрделі, көп қырлы феномен.
	Статистика көрсетіп отырғандай, өзін өзі өлтіруге ниет қылған жасөспірімдердің көбі әл ауқаты нашар отбасылардан шыққандар. Осындай отбасыларда ата аналары арасында дау жанжалдар жиі болып тұрады, сондай ақ ата аналары мен балалары арасындағы жанжал көбінесе қол жұмсау арқылы жасалады, ата аналары балаларына мейірімсіз болады, тіпті өшпенділік танытатындар да бар. Өзін өзі өлтіруге шешім қабылдауға ата аналардың жиі жұмыссыз жүруі мен отбасындағы экономикалық проблемалар, ата анасынан ерте айырылу немесе олармен қарым қатынасты жоғалту, ата насының ауруы немесе әкесінің отбасынан кетуі де жатады.
	Өзін өзі өлтіруге ниеттену көмек сұрау туралы айқайлау, ол жасөспірімдердің, бозбалалар мен бойжеткендердің өздерінің қайғыларына назар аудартуы немесе қоршағандарынан аяушылық сезімді шақыруы, болмаса басқа адамдарға белгілі бір мақсатта әсер етудің жолы.
	Өзін өзі өлтірудің деңгейіне күшті әсер ететін әлеуметтік факторға дін жатады. Ислам өздігінен өміріне қол сұғуды қатал сынға алады, сондықтан мұсылман діні ұстанатын елдерде бұл  құбылыс кездеспейді. Иудаизмде де құдай үшін өмңрдің құндылығы насихатталады. Христиан діні де құдайдың алдына тез баруды армандаған өзін өзі өлтіруші алғашқы азаптанушы христиандардың толқынынан кейін өз еркімен өмірден кетуге тыйым салды. Ал брахманизм мен буддизм сияқты діндер мынадай доктринаны ұстанады: адамды өмірмен жалғастырып тұрғанның барлығы оның азабының себебі болып табылады. 
	Жасөспірімдер арасында өзін өзі өлтіру мен өзін өзі өлтіруге ниеттену проблемасы өткір тұр. Бақытсыз махаббат, сатып кету, ата аналармен болған жанжал, жалғыздық, материалдық қиындықтар осының бәрі жасөспірімнің иығына ауыр күш болып басылады, өзін өзі өлтіру туралы ой осы проблемаларды шешудің бірден бір жолы сияқты көрінеді. 
	Американдық зерттеуші Уоррен Шибльдің «Смерть: междисциплинарлый анализ» атты кітабында суицид проблемасына байланысты студенттер арасында жүргізілген сауалнаманың нәтижесі көрсетілген. «Сізде өлуге деген ниет болды ма? Егер болса не себепті?» деген сұрақтарға сұрағандардың 28% оң  жауап берді. Себептерінің ішінде: «өмір бос уақытты өткізу сияқты болып көрінді», «өз өмірімді жек көрдім», «өмірден шаршадым», «әлеуметтік және жеке келеңсіздіктер, өзімнен қоршағандарды құтқарғым келді», «одан кейін не болатынын білгім келді», «адамдардың мені аяғанын тіледім» дегендері бар. «Өмірден өзін өзі өлтіріп өлтіру арқылы кетуді ойладыңыз ба немесе солай жасап көрдіңіз бе? Егер болса, неліктен?» деген сұраққа 22% оң жауап берді. Дәл осындай зерттеу жұмысы Тверь мемлекеттік техникалық университетінде (Ресей) де өткізілген болатын, ол мынадай нәтиже берді: бірінші сұраққа 28% оң жауап алынса, себептері – «қызығушылықтан», «қорқытқым келді», «өмір – Құдайдың жазасы», әлеуметтік қиындықтар (соның ішінде әскер қатарына шақырту) болды. Екінші сұраққа сұранғандардың 18% оң жауап берді. Мұндай қылықтың «Әлеуметтік» себебіне ЖИТС пен ауру көрсетілген. Тек қана 5% «Ешкім де өз өмірін қиюға қақысы жоқ, ол үлкен күнә» деп жауап берген. 
	Суицидальды мінез құлықтың себебін дұрыс түсіну үшін әрбір нақты жағдайда екі сұраққа жауап беру керек: «не себепті» адам суицидті әрекетке барды немесе бармақшы болды және «неге» оны жасағысы келді? Бірінші сұраққа жауап беру суициденттің болуы мен оны қоршағандарының обьективтік жағдайына талдау жасауды қажет етеді. Екінші сұраққа жауап суициденттің бұл жағдайға қандай баға беретінін, қоршағандарының оны қалай қабылдайтынын және ол осы суицидальды қорқыту нәтижесінде немесе оны жүзеге асырғанда қолы неге жетті деген мәселелерді түсіндіруі керек. Қалай болса да, суицид – ең алдымен адамның өз бетімен өмірлік күрделі де қиын жағдайларды игере алмайтынын білдіретін жеке психологиялық реакциясы. 
	Көпшілік қабылдаған өзін өзі өлтіру ниеттері туралы пікірлерге қарамастан көр жағдайда оны алдын ала біліп, оның алдын алуға болады. Өзін өзі өлтіруге бармас бұрын жас адам қандай да формада қарсылық көрсетеді: үйден кетіп қалады, барлығына немқұрайлық танытады, соның  ішінде сыртқы әлпетіне, немесе тағы да басқаша өзіне назар аудартады. Өзін өзі өлтіруге ниеттенген жасөспірімдердің көршілігі әдетте осы тақырыпта (көбіне сырғақтап) қоршағандарымен әңгімелеседі. Егер соңғылары дер кезінде алаңдаушылық туғызатын белгілерді байқаса, оған бірден назар аударып, оны байыппен бағалайды, қандай да бір одан шығар жол іздейді, бұл бақытсызддықтың алдын алуға көмектеседі.
	Болу мүмкін суицидальды қауіптердің индикаторларына мыналар жатады: 
А) мінез құлығындағы белгілі бір белгілер: суициалбды қорқытулар, осының алдындағы өзін өзі өлтіру ниеті, адамның мінез құлқындағы немесе жеке басындағы үлкен өзгерістер, «өмірден шаршағаны» немесе «жағдайдың тұйықталғаны» туралы арыздары, сондай ақ соңғы өтініштеріне дайындығы;
Ә) депрессия, үмітсіздікті, қауқарсыздықты бастан кешіру, қамығу, жалғыздық, ешкімге қажетсіздік сезімі және әлеуметтік оқшаулану және т.б. сияқты психоэмоцялық белгілі бір жағдайлар.
	Жас суициденттермен жүргізілетін әлеуметтік және әлеуметтік рсихологиялық жұмыстар мынадай жағдайларда жүзеге асырылады:
Суицидті жүзеге асыру және суицидті жасауға ниеттену кезінде, яғни өзін өзі өлтірудің алдын алу және аяқталмаған суицидтің құрбанына көмек көрсету. 
Суицидке бейім жас адамдармен жүргізілетін әлеуметтік терапияның мақсаты «алаңдатып отырғандарды жұмсарту», клиенттің шешілмейтін проблемалардың шешілетініне толықтай сендіру немесе оны азайтумен анықталады. Әлеуметтік қызметкер адамның суицидке баруына себепкер болған жағдайына талдау жасайды, оның әлеуметтік қызығушылығын оятады, клиенттің осындай «бітпейтін» проблемалары мен де қызықты екенін сендіруге тырысады, олардан шығатын жолдардың бар екеніне көзі жеткізеді, клиенттің өз проблемаларынан басқаға көңіл аударуына ықпал жасайды. 
	Жас адамға өмірде ең жаман жағдайлардан да жол тауып шығуға болатынын, шешімі табылмайтын проблема болмайтынын, өзін өзі өлтіумен ешқандай проблема шешілмейтіні туралы ұстанымды қалыптастыру керек. Клиент басынан кешетін үмітсіздік, қайырсыздық сезімдерін азайту керек. Жұмыстың бірінші кезеңінде ақ өз күшіне сену туралы, жол таба алмау сезімдерінен арылу керектігін бекіту керек. Осыған қатысты азғантай болса да үміт адам өмірін құтқарады. 
	Өзін өзі өлтірудің алдын алу ісін де анонимдік телефонның қызметі («сенім телефоны») негізгі буын болып табылады. Бұл телефон қызметінің мақсаты – дағдарыс жағдайында тұрған, өзін өзі өлтіруді ойлап түрған жас адамға арнайы даярланған, оны досындай  мұқият тыңдайтын, абоненттің дағдарыс жағдайын бастан өткеруге көмектесе алатын әлеуметтік қызметтің қызметкерімен телефон арқылы қарым қатынасқа түсуге ұмтылу. Мұндай қызметтердің қағидалардың арасында ерекше орында сенімділік, абсолюттік құпиялық, анонимділік, кез келген қысым көрсетуге тыйым салу – айыптамау, сынамау, тіпті таңғалмау, керісінше абонентке дұрыс шешім қабылдауға көмектесу жатады. Тұлғалар «сенім телефонының» барлығы туралы кеңінен хабарланады, онда өзін өзі өлтіру туралы ештеңе   айтылмайды, тек «қайғыда, үмітсіздікте және депрессияда» көмек көрсетілетіні ғана хабарланады.
	Суицидальды мінез құлық белгілерін ертерек анықтау үшін мыналар маңызды:
Ауырған ауруларын немесе миынан алған жарақатын есепке алу;
Қосымша стресс факторы ретінде отбасындағы күрделі қатынастардың бала психикасына әсерін;
Тым ашуланшақтықтың, тым әсершілдіктің, ұяңдықтықтың пайда болуының, өз кемтарлығын сзінуінің, өз кемшілікиеріне қаиысының, өз табыстары мен абыройын төмендетудің себептеріне талдау жасау.   
	Баланың суициальдық әрекеттерге әлеуметтік психологиялық қатынысын анықиау мақсатында ақырындап, мынадай өмірдің мәні мен өлім туралы сұрақтарға жауап алған дұрыс: «өз еркімен өлімді таңдап алған адамдарды түсінуге болады»; «өмірдің мәні кейде түсініксіз, оны жоғалтып алуға да болады», «мен өмірден өз еріктерімен кеткісі келген адамдарды сынамаймын»; «қарапайым өмірде адамның өз еркімен өмірден кетуі ақталуы керек»; «адамды жақындары мен туыстары сатып кетсе, олардың әрі қарай өмір сүргісі келмегенін түсінемін».
	Осы және осы сияқты пікірлерге оң жауап беру баланың дүниетанымында белсенді суицидальдылыққа қарсы айқындаманың жоқ екенін көрсетеді.
	Суицидтің алдын алу әлеуметтік жұмыстағы өте маңызды және күрделі мақсаттардың бірі. Ол 40% өзін өзі өлтіруге себеп болатын отбасындағы жанжалды реттеуден тұрады, және өмірге қанағаттанбау сезімінен болған өзін өзі өлтіру себептерін психологиялық, қажет болған жағдайда құқықтық әдістермен жоюдан тұрады. Суициденттермен жұмыста брлық құралдарды кеңінен қолдану керек: емдеу, қолдау, қатысу техникасы, әсіресе клиентке жақын ғана адамдардың емес, бөгде адамдардың да қатысуы, сондай ақ мұғалімдердің, діни адамдардың, кәрі адамдардың, және жас суициденттің қайғысын жеңілдеиуге себеплтігі тиетін барлық адамдардың қатысуы.
	Жоғары суициальдық қауіп төнгенде адамды жалғыз, көмексіз қалжыруға болмайды. Жасөспірімге қоршғандарының оны қамқорлыққа алғанын көрсету үшін, оның өмірлік мақсаттарының болашағы бар екенін сезіндіру үшін әлеуметтік қызметкер жасөспіріммен «суицидальды келісімге» отыруы керек. Бұл оның суицидальды шешімін біраз уақытқа шегере тұруын өтіну, егер суицидальдық ойлар жоғалмаса, онда суицидальды әрекетке барарда социономмен  байланысуды сұрау деген сөз. Бұл кейде өзінен өзі «емделіп» кетуге апаратын уақытты ұтуға жасөспіріммен басқа да мінез құлық түрлерінің жолдары туралы ақылдасуға сондай ақ ол үшін маңызды микроәлеуметтік қоршағандары мен маманадардың әсер етуіне мүмкіндік береді. Мұндай келісімшарт тиімді болуға тиіс. 
	Постсуициальды фазада, аяқталмаған суицидте әлеуметтік қызметкер үш басты сәттерді бағалау керек: 
Аяқталмаған суицидті орындауға әкеп соққан жанжалдың көкейкестілігі;
Суицидті тенденцияның жазып алынған дәрежесі;
Клиенттің суицидке баруға деген қатынасы.  
Осыларға сүйнен отырып психологиялық және әлеуметтік жұмыстың тактикасы құралады. Мұнда пост суицидтің төрт нұсқасы анықталады:
Екіталай (қысылшаң) – жанжал өз көкейкестілігін жоғалтты, суицидтің себебі жоқ, өзін өзі өлтілуге деген қарым қатынасы теріс, суицидтің мүмкіндігі аз, бұл жағдайда рационалды психотерапия мен әлеуметтік қамқорлық керек;
Манипулятивті – жанжалдың көкейкестілігі жанжал жағдайына суицидті әрекетті ниет қылудың қолайлы әсер етуінен азайды, суицидті ниет жоғалған, оған деген қатынас рентті, яғни суицид мақсатқа жетудің жолы болғаны туралы ұят пен қорқу сезімін сезінумен байланысты. 
Аналитикалық – жанжалдар өздерінің көкейкестілігін сақтайды, өзін өзі өлтіруге деген ниет жоқ, суицидтің туындаған мәселелерді шешпейтінін түсініп, оған деген қатынас теріс, сақталған жанжалды шешу үшін жаңа жолдар іздестіріледі. Бұл жағдайларда психотүзету психотерапиясы керек, жагжалдық жағдайдың көзін жою қажет, емдеу мен жүйелі бақылау керек.
Суициальды бекіген – жанжал көкейкесті болып қалған, өзін өзі өлтіруге ниет қылуы сақталады, суицидке деген қатынас оң; бұл жағдайда жанжалдық инлервенция және кризистік стационарда емделу қажет.
	Суицидент жасөспірімдер мен бозбалалар көп жағдайда соционумның кеңестерін тыңдауға құқылары жоқ болып келетінін есте сақтау керек, олар өздерінің жандарына батып жүрген қайғыларын, сезімдерін үмітсіздікті, өзінің тіршілігінің мәнін жоғалтқанын және т.б. айлуды қажет деп табады.
	Жақында американдық  психологиялық ассоциациясы бозбалалардың өзін өзі өлтіруін алдын алуға арналған аспектілі бағдарлама жасалды, онда жұмыстың мынадай бағыттары көрсетілген: 
Медико психологиялық орталқтар мен басқа да кризрстік қызметтердің педагогтары мен қызметкерлерін арнайы оқыту;
Сәйкес заңдылықтарды қолдана отырып атыс қаруларына қол жеткізуді шектеу;
өзін өзі өлтіру тақырыптарын сөз ететін көпшілік ақпарат құралдарының өкілдері мен,  осы тақырыпты салмақты жіне сыпайы жеткізу бағытында тәрбиелеу білім беру жұмысын жүргізу;
суицидальды қалыпты топқа жататын жастарды анықтау және терапевтік жұмыс жүргізу.  
	Мұндай превентивті тәсілді қолдану өзін өзі өлтірудің әлемдік статистикасының негізіне сүйеніп жасалып отыр. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйысының критерилері бойынша жүз мың адамға шаққандағы 20-дан астам суицид деңгейі жоғары болып есептеледі. Қазақстанда бұл көрсеткіш аса жоғарыболып отыр.

ҚОРЫТЫНДЫ

Девиацияны ең алдымен әлеуметтiк құбылыс ретiнде адамдық iс-әрекеттердiң массалық формасы ретiнде қарастырады, ол арнайы қоғамның тарихи дәстүрмен қалыптасып келе жатқан және ресми-қалыптасқан әлеуметтiк нормалардан ауытқуын қарастыруға болады. “Девианттық мiнез-құлық дегенiмiз – бұл жалпымен қабылданған моральдық, құқықтық және әлеуметтiк нормаларға сәйкес емес адамдар өмiрiнiң бейнесi немесе iс-әрекеттер, ол тұлғаға, әлеуметтiк топтарға және қоғамға тұтастай зиян келтiретiн (немесе пайда әкелетiн), сол сияқты қоғаммен талқыға түсетiн (немесе қолданатын) пiкiр және қоғамның қолдауын табатын немесе iстелiнген зияндары үшiн жауапкершiлiкке түседi” /9/.
Әлеуметтiк девиация мынадай жағдайларда пайда болады:
-қоғамдық тәртiптiң, теңдiктiң бұзылуы, нәтижесiнде кері ұйымдастыру пайда болады.
-Индивид пен қоғам арасындағы қоғамның әлеуметтiк-экономикалық жағдайы қайыршылыққа, отбасылық байланыстардың тарауына, тұлғаға әлеуметтiк институттардың және басқа әсер етулердiң әлсiреуiне алып келедi.
Қоғамдық қатынастарға тигiзген зиянның деңгейiне байланысты, әлеуметтiк жиынтықтардың, топтардың, және жекелеген азаматтардың қызығушылықтары, сол сияқты бұзылатын әлеуметтiк нормалардың iшiнен девианттық мiнез-құлықтың негiзгi түрлерiн ажыратуға болады: деструктивтiк мiнез-құлық, ол тек қана тұлғаға және жалпымен қабылданған нормаларға сәйкес келмейтiн мораль нормаларына (жинақылық, фанатизм, конформизм, мазохизм және т.б.) зиянын тигiзедi; заңға қайшы мiнез-құлық (қылмыс және басқа да заң бұзушылықтар).
Жастар ортасындағы әлеуметтiк әдiлдiк сезiмiнiң пайда болуы және шиеленiсуi, әлеуметтiк аймақтаға қалдықты болып табылатын еңбекке деген қызығушылықтың төмендеуiне алып келдi. Яғни өздерiнiң қызығушылықтарын қанағаттандыру үшiн жеңiл жолдарды iздеу, яғни қазiргi кезде ондай бiр түрлерi ретiнде девианттық мiнез-құлыққа тән белгiлерiмен негiзделедi. Олар көбiнесе жастардың өмiр салттарының өзгеруiне байланысты, жалпыға аян бағалы құндылықтардың өзгеруiне де алып келдi, ондай бағыттардың бiрi бiздегi батыстану саясаты, яғни қоғамымыздағы барлық болып жатқан өзгерiстердiң батыстың көшiрмесi екендiгi бiздiң барлығымызға жат қылық емес, себебi ол қоғамдағы болып жатқан елiктеушiлiк мiнезiнiң әсiресе жастар арасында белең алатын құбылыс екендiгiн ескерсе ең алдымен батыстану үлгiсiне жастардың әлеуметтену процессiне өз әсерлерiн тигiзетiндiгi мен қосатын салмақтары қомақты деп те айтуға болады. Осындай бiр мәселелердiң көрiнуi қазiргi кездегi бiздiң ата бабамыздан қалған құндылықтардың ескiрiп қалды деген девизбен, олардың жақсы да жаман да жақтарын алып тастауға тырыстық, советтiк қоғамдағы қалыптасқан құндылықтардың, стереотиптердiң құлауының әсерiнен бiздiң жастарымыздың әлеуметтену мәселесiне қатысты көптеген аймақтардың өз жұмыстарын тоқтатқандығы немесе олардың басқа негативтi аймақтарға бұрмаланып кеткендегi әсерлерiнiң көбеюi орын алады. 

Қазақстан Республикасының суверенитетiнiң толығымен дамымағандығы бiздiң қоғамымыздағы әлеуметтiк және рухани қарама қайшылықтарға төтеп бере алмайтындығы, осының барлығы жиналып адамдардың iс-әрекеттерiнен, мiнез-құлықтарынан орын табады. Осындай позициялардан бiтiру жұмысында жастардың девианттық мiнез-құлқы туралы ашық түрдегi талдаулар жасалынады, және осы девианттық мiнез-құлыққа байланысты бiздiң қоғамымызбен қандай шаралар қолдануға болатындығын, және социологиялық зерттеулердiң қандай пайдасының барлығына тоқталып өттiк. Оның iшiнде әсересе социологиялық зерттеудiң эмпирикалық тұрғыдан девианттық мiнез-құлыққа зерттеу жасаудың маңызы мен қандай әдiстер арқылы толығымен талдау жасауға болатындығы, және оның қорытындысының қандай жағдайда дұрыс шығатындығы туралы толығырақ тоқталып өттiк. 
Бiздiң социологиялық зерттеуiмiздiң нәтижелерi бойынша жастар мен жас өспiрiмдер арасындағы қылмыстық шаралардың өсу тенденциясы толығымен жойылғандығын байқадық. Сонымен қатар әлеуметтiк прессинг жасөспiрiмдер арасындағы суицидалдық мiнез-құлықтың басым түсуiне әсер етуде, яғни бұндай құбылыс жастар арасында да және басқа адамдар арасында да таралғандарын байқауға болады.
Қазақстандағы қоғамдық-экономикалық және саяси дамулар қоғамдағы әртүрлi топтар арасындағы қарама қайшылықтардың пайда болуына әкелiп соғады, сонымен қатар әлеуметтену мен тәрбие процессi жүйесiн басқаруда да қиыншылықтар туып отыр. Осы жүйеде мынадай қарама қайшылықтар көптеп орын алуда:
1) Қазақстан қоғамының қазiргi кездегi нарықтық экономикадағы, азаматтық қоғамдағы және республикасының бар жағдайы мен ол көптеген жастардың пiкiрiнше керемет дамыған деңгейiн көрудегi туындап отырған қарама қайшылықтарды айтуымызға болады.
2) Бiлiм беру реформасының объективтi қажеттiлiг мен мемлекетiмiздiң тәрбие мәселесiн ресурстармен, құралдарымен қамтамасыз ету жағдайындағы туындап отыратын қарама қайшылықтар.
3) Қоғамның бұрынғы ескi бағалылықтары мен әлi күнге дейiн жастар одан айыға қоймаған, және сонымен қатар жаңа құндылықтар, яғни оларды әлi жастар контингетi әлi меңгере қоймаған құндылықтар арасындағы қарама қайшылықтар. Жас ұрпақтар қазiргi кезде коммунизм мен социализм құрылысы туралы қарама қайшы пiкiрде, оларды ескi қоғамның құндылықтары деп санайды, сондай жағдайда да индивидуализмдi аса қауiппен қабылдауда, яғни нарығын бағалылықтары, жеке қожалықтар, еркiндiк, демократия, дiндер алдыда келедi.
4) Жаңадан пайда болған өндiрiстегi, нарықтық қатынастар мен талап етiлмейтiн жастардың инновациялық потенциалы арасындағы қарама қайшылық. Қазiргi кезде елiмiзде жастардың еңбек өндiрiстiгiнен алшақтау процессi айқын көрiнуде, көптеген жастар үшiн еңбек өзiн өзi жарыққа шығару немесе өзiндiк қабылдауларға деген жағдайлардағы өз мағынасын жоғалтқан. Сонымен қатар көптеген жастардың өз өмiрлерiндегi мағыналық жағынан көптеген дәстүрлiк көзқарастар тұрғысынан қайтадан қарастыруға итермелейдi, және таза ниетпен еңбек етуге, жаңа мамандығын алуға, бiлiм алуға тырысуға итермелейдi.  
5) Жастардың қажеттiлiктерi мен өзiнiң жағдайларының жақсартуы мен қазақстандық қоғамның қажеттiлiктерiн қанағаттандыру мүмкiндiктерiнiң жоғарылауының арасындағы қарама қайшылықтары туралы айтылады.
6) Әлеуметтiк әдiлдiк туралы танымдар мен халықтың әлеуметтiк дүниелiк дифференциациясы мен әлеуметтiк теңдiк, сонымен қатар оның iшiнде жастардың дифференциациясы арасындағы қарама қайшылықтардың тууы. 
7) Қазақстандағы жаңа саяси жүйенiң құрылуы мен демократизацияға деген саяси курстың қалтқысыз жүзеге асырудың арасындағы қарама қайшылықтар. Қазақстанда қазiргi жастардың кезде саяси шаршағандық процессi мен нәтижесiз саяси дискуссиялардың, ант беруден  байқалады. Бұл қазiргi кездегi жастардың – қоғамдық мәселелерге мемлекет тарапынан салқынқандылық реакция көрсетуi. Сонымен қатар қоғамда жаңадан жастар құрылымының саяси плюриализмi расталуда.
Құқықтық әлеуметтiк мемлекеттiң құрылысын декларациясы мен жастардың құқықтық, әлеуметiк қорғаусыздығынан, оның iшiнде балалардың қорғалмағандығы арасындағы қарама қайшылық. Елiмiзде соңғы кездерi жастардың өте кедейлену процессi белең алуда, туудың санының төмендеуi, ажырасулардың санының көбеюi, жетiмдiк көрсеткiштерi мен балалардың ауыруының санының артуы көбеюде. Жастарға  қылмыстық әлемнiң әсер етуi, моральдың таралуы, жастардың заңға құлақ аспаушылық процесстерiн тудырады. Жастар мен балалардың маргинализация процессi  тереңделе бастады, олар қоғамның қудалаушылығына ұшырағандар (қаңғыбастар, кедейлер, нашақорлар, және т.б.).

                    ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР 

Әдебиеттер мен монографиялар
	1 Шур М.Э. Наше преступное общество: социальные и правовые источники преступности в Америке. Пер. с англ. –М: Издательство “Прогресс”, 1977г. –с.250.
	2 Гилинский Я.И., Афанасьев В. Социология девиантного (отклоняющегося) поведения. Уч. Пособие., -СПб., 1993г. –с.120.
3 Социальные отклонения. Под ред. В.Н. Кудрявцева. –М.: Го-сюриздат, 1989г. –с.239.
4 Джаманбалаева Ш.Е. Общество и подросток: социологический аспект девиантного поведения, Алматы, 2002г.60с
	5 Дюркгейм Э. Норма и патология. Рубеж\\Альманах социальных исследований – Сыктывкар, 1992г. №2. с95
6 Плахов В.Д. Социальные нормы: Философские основания общей теории.-М., 1985г. –с.85-88 с120
7 Гилинскии Я.И. девиантное поведение в зеркале социологии. В сб.: Актуальные проблемы социологии девиантного и социального контроля.-М., Институт социологии АН СССР, 1992г. –с.122-123.
	8 Кутырев Б.П. Стратегия социального развития. –Новосибирск: Наука. Сиб. Отделение, 1990. –с.11-12.с240
	10 Иваненков С.П. Проблемы социализации современной молодежи. –Оренбург: “Димур”, 1999г. –с. 266
11 Ковалева А.И. Социализация личности: норма и отклонение, -М.: Институт молодежи, 1996г. –с.116.
12 Первова И.Л. Ассоцильное поведение детей и подростков. СПб: изд-во С-Пет. Унив-та, 1999г. –с.161.
13 Ковалев А.Г. Психология личности. –М. 1985г. –с.241-242.
14 Лихачев б.Т. Воспитательные аспекты обучения. –М.: 1982г. –с.28.
15 Корзун И.В. Преступность среди женщин в Казахстане. –Алматы, 1998г. –с67.
16 Сиськов В. Пресупность несовершеннолетних: причины и следствия //Фемида. –199г. №2. –с. 58-64. 59с
	       17 Гилинскии Я.И., Афанасьев В. социология девиантного (отклоняющегося) поведения. Учеб. Псобие, -СПб., 1993. –с.120.
	        18 Джаманбалаева Ш.Е. Особенности социализации подрастающего поколения//Казахстанское общество и социология: новые реалии и новые идеи/сборник материалов 1 конгресса социологов Казахстана.-А: Қазақ Университетi, 2002. –с.297-307.
	       19 Молодежь и общество на рубеже веков. –М: Владос, 1999.-с.45.
	       20 Смелзер Н. Социология. –М.: Феникс, 1994.-с. 206,239.
	       21 Коэн А. Исследование проблем социальной дезорганизации и отклоняющегося поведения//Социология сегодня. В сб.: Социология сегодня. –М., 1965, -с.520.
	      22 Кудрявцев В.Н. Социальная деформация: причины, механизмы и пути преодоления. –М., 1965. –С. 520
	      23 Дюркгейм Э. О разделении общественного труда – Одесса, 1990. –с.293-294.
	      24 Коэн А. Отклоняющегося поведения и контроль над ним. Американская социология. –М.: прогресс, 1972.-С.282-296.
	      25 Панкратов В.В. Ассоциальное поведение молодежных группировок – реакция на наличие ассоциальных элементов в общественной жизни//Криминологи в неформальных молодежных объединениях//Отв. Ред. И.И. Карпец. –М.: Юридическая литература, 1990. –С.9.
	      26 Актуальные проблемы социологии девиантного поведения и социального контроля. –М., 1992. –С.27.
	     27 Социальные отклонения. Под ред. В.Н. Кудрявцева. –М.: Госюриздат, 1989.-С.239.

Мерзімді басылымдар
      28 Қазымбетова Д.К. Девиантное поведение молодежи как обьект социологического исследование, Дисс к.с.н. Алматы, 1999г.с260
      29 Джаманбалаева Ш.Е. Социальные проблемы девиантного поведения (на материалах Республика Казахстан) Дисс...к.с.н.-Алматы, 1996г.-137с.
      30 Джаманбалаева Ш.Е. Особенности социализации подрастаюшего поколения//Казахстанское общество и социология: новые реалии и новые идеи/сборник материалов 1 конгресса социологов Казахстана.-А: Қазақ Университеті, 2002.-с.297-307.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ФИЛОСОФИЯ ЖӘНЕ САЯСАТТАНУ ФАКУЛЬТЕТІ

ӘЛЕУМЕТТАНУ ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТІК ЖҰМЫС КАФЕДРАСЫ

Бітіру жұмысы

Девиантты мінез-құлық әлеуметтік жұмыс мәселесі ретінде

Орындаушы 
4 курс студенті                 _____________________      Оспанова Н.Б

Ғылыми жетекші
соц.ғ.д., профессор          _____________________      Джаманбалаева Ш.Е.
   
Норма бақылаушы        _____________________      Сарыбаева И.С.
 
Әлеуматтану және
әлеуметтік жұмыс
кафедра меңгерушісінің
рұқсатымен 
қорғауға жіберілді
Соц.ғ.д.,профессор        _____________________      Абдирайымова Г.С.

Алматы, 2010